citoloxía

Rama da bioloxía que estudia a estrutura e función da célula. O desenvolvemento da citoloxía estivo intimamente ligado ao proceso da teoría celular e aos avances técnicos dos medios de observación, como o microscopio. En 1625 F. Cesi e F. Stelluti publicaron Apiarium, primeira obra coñecida de obxectos examinados co microscopio. Posteriormente, en 1665, R. Hooke editou a súa Micrographia, obra na que aparece a primeira descrición das células vexetais. Segundo Hooke, a cortiza e outros tecidos vexetais estaban feitos de buracos pequenos, que denominou celas pola súa semellanza coas dun panal de abellas. A célula recibiu distintos nomes, ata que, dende comezos do s XIX, se popularizou o nome actual. En 1757 A. von Haller describiu por vez primeira a fibra, e desta idea naceu a dos tecidos, que estudiaría Bichat maxistralmente. Moldenhawer, coa maceración de órganos vexetais, illou as células en 1812 e demostrou que cada unha ten parede propia e non é, como se pensaba ata entón, unha cavidade no seo dunha masa homoxénea. Co descubrimento do núcleo en 1831, por R. Brown, e do nucléolo en 1836, por G. G. Valentin, iniciouse o estudo do contido celular. Wolff propuxo en 1774 unha teoría vesicular dos órganos vexetais e animais, e foron as ideas de Turpin, no sentido de que a célula é o elemento fundamental de todos os seres vivos e ten autonomía propia (1826), as que serviron de base aos alemáns Schleiden (1838) e Schuwann (1839) para elaborar a teoría celular, segundo a que a célula tiña que ser considerada como a unidade fundamental da materia viva. A partir de Remak, que foi o primeiro en constatar en 1852 que os tecidos formados de novo proviñan da división das células, e sobre todo de R. Virchow, que formulou en 1855 o famoso principio omnis cellula e cellula, demostrouse a importancia do núcleo na división celular; de feito, en 1879, E. Strasburger estendeu o principio de Virchow ao núcleo: omnis nucleus e nucleo. Durante a segunda metade do s XIX, os descubrimentos no interior do núcleo sucedéronse. W. Fleming confirmou entre 1876 e 1880 o descubrimento do retículo nuclear, efectuado no ano 1865 por C. Fromman, e describiu a mitose no 1880. En 1888 Waldeyer-Hartz deulle nome aos cromosomas e en 1869 Wilson denominou cromómeros aos pequenos grans de cromatina dos cromosomas. Flemming e Guignard, cada un pola súa conta, verificaron en 1883 o desdobramento dos cromosomas durante a mitose e, a partir disto, en 1889 E. van Beneden demostrou a migración polar. Esta segunda parte do s XIX caracterizouse tamén polo incremento do estudo dos orgánulos citoplasmáticos. Así, describíronse o centro celular, as mitocondrias, os plastos, os vacúolos, etc. En 1885 Golgi descubriu o complexo que leva o seu nome. O s XX comportou o desenvolvemento de novas técnicas citolóxicas e de novos adiantos de observación e investigación (microscopia electrónica, ultracentrifugación, autorradiografía, etc) que axudaron a completar o estudo morfolóxico e a iniciar o fisiolóxico. Os avances efectuados na ultraestrutura da célula son concluíntes. Así, cómpre lembrar os estudios realizados en 1945 sobre o ergastoplasma (chamado retículo endoplasmático, por K. Roberts Porter, A. Claude e Fullam), os descubrimentos sobre a ultraestrutura das membranas celulares, as investigacións sobre o complexo de Golgi, o achado de ditiosomas en células vexetais, as indagacións sobre a ultraestrutura do centro celular, as investigacións sobre a estrutura das mitocondrias, o descubrimento e o estudio dos lisosomas, as investigacións realizadas entre 1932 e 1937 que confirmaron a estrutura en grana dos cloroplastos -comprobada, entre 1947 e 1962, co microscopio electrónico-, os traballos sobre os polirribosomas e a súa función na síntese de proteínas, o estudo dos mecanismos da mitose efectuados entre 1960 e 1961, a determinación da estrutura do DNA cromosómico feita en 1953 por Crick e Watson, e completada en 1958 por Taylor; e a síntese de RNA efectuada en 1955 por Marianne Grumberg-Manago e Severo Ochoa. O perfeccionamento de determinadas técnicas de observación microscópica, o descubrimento de novos fluorocromos e a súa ligazón con anticorpos obtidos a partir de procesos inmunolóxicos provocados, permitiron visualizar os antíxenos de membrana, coa que se puido coñecer máis profundamente a morfoloxía celular e a súa función. Os anticorpos do tipo antitubulinas fixeron posible a observación por microscopia de fluorescencia (inmunofluorescencia) da complexa rede de microtúbulos e microfilamentos que constitúen o citoesqueleto. A microscopia electrónica de aceleración moi alta (3.000 kV) permite visualizar cortes máis grosos e pon de manifesto a rede microtrabecular e microfibrilar. A partir do deseño farmacolóxico de compostos lisosomátropos, emprendéronse moitos traballos citoquímicos sobre os lisosomas, que permitiron a descrición de moitas doenzas tesaurismóticas debidas á falta dalgún enzima. Cómpre salientar tamén os traballos sobre os peroxisomas e sobre a súa relación cos niveis de colesterol. A técnica da criofractura permitiu comprobar e describir novos compoñentes do plasmalemma. Estudiáronse os contactos celulares, os poros da envoltura nuclear e os das láminas aneladas, en diversos modelos celulares de múltiples especies. Pódese adaptar ao microscopio electrónico de transmisión, e tamén ao microscopio electrónico de varrido, un sistema de tipo EDAX (análise por emisión de raios X difractados) que permite o estudo cualitativo e cuantitativo do contido inorgánico das estruturas celulares.