compás

1. [METROL]
   1. s m

      Instrumento de orientación baseado nas propiedades dos imáns e empregado esencialmente para determinar direccións horizontais, a partir da dirección aproximada norte-sur. Consiste nunha agulla imantada, aloxada nunha caixa redonda e sostida sobre un pivote ou por medio dun fío sen torsión, co fin de que poida xirar libremente nun plano horizontal. Por efecto do campo magnético terrestre, a agulla oriéntase na dirección do meridiano magnético do lugar. No fondo da caixa hai unha rosa dos ventos que pode ser fixa ou solidaria á agulla; unha panca accionada dende o exterior permite inmobilizar esta posición determinada, co que se consegue que, ao mover o compás, a agulla, que neste caso é solidaria coa caixa, tome sucesivas posicións diferentes e, polo tanto, que a indución magnética sufrida sexa menor. No uso do compás cómpre ter en conta que o norte xeográfico non coincide co norte magnético e que, para obter a dirección daquel, é preciso engadir á dirección do norte magnético o valor da declinación magnética. Hai que ter en conta tamén a desviación magnética, causada pola presenza de campos magnéticos locais. A suma da declinación magnética e da desviación magnética recibe o nome de corrección total. Os compases úsanse para determinar a dirección na que se despraza un elemento móbil ou na que está situado un obxecto respecto doutro, como, por exemplo, en topografía. A orixe do compás é aínda incerta. Parece ser que foi unha invención dos chineses; de feito, nun libro chinés do s XI consta un debuxo dun instrumento que foi o precedente máis directo do compás actual; consistía nun imán unido a unha madeira en forma de peixe cunha agulla que lle saía da cabeza e que sinalaba o norte ao facer flotar o conxunto. Ademais, documentos do s XII poñen de manifesto que os chineses coñecían a declinación magnética e que empregaban normalmente o compás na navegación. Foron os árabes os que introduciron o compás en Europa, en primeiro lugar nos países mediterráneos, sobre todo en Italia, e despois no resto do continente. Os compases que se utilizan nos barcos e nas aeronaves tamén se denominan agulla náutica ou agulla de bitácora.

   2. s m

      Tipo de galvanómetro que ten como órgano móbil un compás colocado no centro dunha bobina, disposta no plano do meridiano magnético, e no que se emprega como par antagonista o creado polo campo magnético terrestre sobre a agulla. O máis utilizado é o compás de tanxentes, no que a tanxente do ángulo de desviación é proporcional á corrente que se está a medir. Tamén se emprega o compás de senos, no que o seno do ángulo de desviación é o que determina a corrente que se quere medir.

   3. compás de inclinación

      Compás que ten o eixe da agulla horizontal, de xeito que esta se move nun plano vertical; isto permite obter a inclinación magnética do lugar.

   4. compás de lente

      Compás topográfico provisto dunha lente fixada á caixa mediante un brazo. Difire dun acimutal no feito de que o círculo graduado xira coa lente, mentres que os índices, representados polos extremos da agulla magnética, son fixos. O fondo da caixa adoita estar constituído por un espello, co fin de diminuír o erro na lectura. Ten a mesma aplicación có compás topográfico.

   5. compás de peto

      Compás portátil, sinxelo e de fácil manexo. Pode ter unha alidada de pínnulas abatibles incorporada, que dá unha maior precisión no cálculo dunha demora ou dun acimut.

   6. compás topográfico

      Goniómetro especial que, xeralmente, está formado por un compás ordinario que ten os extremos dun mesmo diámetro e sobre a parede da caixa, por unha parte, unha pínnula e, pola outra, un prisma triangular que permite á vez a visión do círculo graduado e a definición de visuais xunto coa pínnula, de xeito que forma con ela unha alidada. Nestas condicións, ao visar un punto, a lectura feita no círculo graduado a través do prisma será o acimut magnético daquel punto respecto á estación. Úsase no alzamento de planos de bosques e en traballos de minería.

2. 1. s m

      Instrumento para trazar arcos de circunferencia e tamén para medir distancias. Consiste, esencialmente, en dous brazos unidos por unha das extremidades, xeralmente mediante un pasador que permite a súa articulación. O compás de debuxo ten un brazo acabado nunha punta que permite fixalo e o outro provisto dunha peza para trazar liñas con lapis ou con tinta. Outros compases para debuxar son o bailarín e a bigoteira.

   2. compás de arandela

      Instrumento análogo a un compás de vara, empregado polos albardeiros para cortar círculos de diversas medidas.

   3. compás de cuadrante

      Compás que ten nun brazo un arco graduado que se emprega para medir o ángulo de abertura.

   4. compás de grosores/compás para exteriores

      Compás cos brazos curvados e converxentes, co fin de que poida medir o grosor das pezas e realizar medicións antropolóxicas, en especial as referentes a puntos anatomicamente opostos, como, por exemplo, a lonxitude e a anchura máximas do cranio.

   5. compás de proporcións

      Instrumento composto de dúas regras graduadas acabadas en punta e provistas dunha rañura. A articulación de ambas as dúas regras pode desprazarse pola rañura, co que varía a constante de proporcionalidade entre as distancias das puntas dun e doutro extremo.

   6. compás de puntas

      Compás que ten os dous brazos acabados en punta fixa, que serve para tomar distancias entre dous puntos e, nos talleres mecánicos, tamén para trazar.

   7. compás de tres brazos

      Círculo graduado con tres brazos que converxen no centro; o central é fixo e os outros dous, dotados dun parafuso de precisión e dun nonio, son móbiles. Úsase para que se poida situar unha posición enriba do mapa cando se fixo a observación simultánea de dous ángulos horizontais.

   8. compás de vara

      Instrumento para trazar círculos de gran raio, análogo ao compás, que ten os dous brazos paralelos e un deles desprazable ao longo da vara que os une.

   9. compás mixto

      Compás no que un dos brazos é como o do compás de puntas e o outro como o do compás de grosores. Emprégase para trazar liñas de referencia paralelas á beira da peza ou arcos de circunferencia, como os que se fan no centrado.

   10. compás para interiores

       Compás cos extremos dos brazos diverxentes, co fin de permitir tomar medidas de buracos ou as existentes entre superficies interiores das pezas.

3. [MÚS]
   1. s m

      Cada un dos períodos de tempos iguais nos que se marca o ritmo dunha frase musical. A súa división natural márcase no pentagrama por unhas liñas verticais chamadas liñas divisorias. O compás sinálase con dúas cifras en forma de fracción, que se colocan á dereita da clave. A cifra superior (numerador) indica o número de figuras ou silencios que entran nun compás; e a cifra inferior (denominador), a calidade ou clase de figuras ou silencios. Así, por exemplo, 4/4 indica catro figuras ou silencios da clase 4, negras; é dicir, catro negras por compás.

   2. s m

      Ritmo ou cadencia dunha obra musical.

   3. s m

      Movemento da man co que se marca cada un dos períodos musicais.

   4. s m

      Na música clásica e na moderna, espazo comprendido entre dúas liñas divisorias.

   5. compás binario

      Compás que ten un par de tempos.

   6. compás composto

      Compás que consta de divisións que poden pertencer ao ritmo binario ou ao ritmo ternario.

   7. compás de amalgama

      Compás que se obtén coa suma de dous ou máis compases de numerador diferente e de idéntico denominador. O seu numerador é impar e indivisible: 5/4, 7/4, etc.

   8. compás de espera

      Silencio que dura o tempo dun compás.

   9. compás maior

      Compás que dura o dobre ca o menor. Sinálase cun C atravesado por unha raia vertical (C).

   10. compás menor

       Compás que ten unha duración de catro negras e que se sinala cun C, con 4/4 ou cun 4.

   11. compás partido

       Compás que se escribe como se fose de catro tempos pero que se marca a dous, máis rapidamente que se fose de catro. Indícase con 2/2.

   12. compás ternario

       Compás composto de tres tempos ou dun múltiplo de tres (3/2, 3/4, 6/8, 9/8, etc).

4. s m [DEP]

   En esgrima, movemento que fai o corpo cando deixa un lugar e ocupa outro.

5. s m [HERÁLD]

   Nas representacións heráldicas, pinzas de metal unidas pola súa extremidade superior que, abertas nas súas puntas, se colocan mirando os ángulos superiores do escudo.

6. s m [MED]

   Instrumento de medida utilizado en diversas exploracións médicas, especialmente nos diámetros pelvianos e craniais. O compás de Ossiander leva escalas graduadas para medir diámetros pelvianos externos directamente, ou ben, indirectamente, diámetros internos. O compás de Weber ou estesiómetro serve para explorar a sensibilidade táctil dunha rexión da pel.

7. s m [TRANSP]

   Peza metálica articulada que permite pregar e estender a cuberta de tea dun vehículo convertible.

8. levar o compás [MÚS]

   1. Axustarse ao compás.

   2. Marcar co brazo uns movementos correspondentes aos tempos (ou aos grupos de tempos ou ben ás divisións de tempo) dun compás.

Formas incorrectas