dente

1. [ANAT]
   1. s m

      Formación sólida de cor branca, dura e calcaria, incrustada nos ósos premaxilares e maxilares e na mandíbula, que empregan os animais para mastigar e triturar o alimento, para se defenderen, no aseo ou noutras funcións. Aínda que algúns invertebrados posúen unhas estruturas que funcionalmente son semellantes, o nome de dente só pode utilizarse con propiedade cando se fala dos vertebrados. A estrutura dun dente comprende unha parte exterior ou esmalte dentario, unha máis interna chamada dentina, que forma a parte principal do dente, e outra, situada no interior, denominada polpa dentaria, onde están os vasos sanguíneos e as fibras nerviosas que constitúen a parte viva do dente. Os mamíferos preséntanos só nos ósos maxilares, premaxilares e dentarios, mentres que noutros vertebrados teñen unha localización palatal e mesmo branquial, como é o caso de moitos peixes. Aínda que en moitos grupos hai dentes de diferentes formas, só nos mamíferos se pode falar de verdadeira heterodoncia, é dicir, de diferentes clases de dentes a causa dunha especialización funcional: incisivos, para morder, cortar e roer; caninos, para capturar, perforar e desgarrar; premolares e molares, para esgazar e triturar. Funcionalmente, a dentadura dos mamíferos é diferente da dos outros vertebrados, posto que nestes últimos os dentes non teñen case nunca unha función mastigadora. Hai algúns grupos de mamíferos que non teñen dentes ou ben teñen a dentadura reducida ou simplificada. Os dentes varían segundo o réxime alimentario do animal, pois todos os animais de réxime non carnívoro perderon completamente os caninos, mentres que os de alimentación carnívora teñen os molares e premolares transformados para poder triturar a carne. Só os animais de alimentación omnívora conservan todos os dentes. Na tradición oral recóllense ditos como: “Amóstrame os dentes, e direiche o que comeche. Antes son os meus dentes que os meus parentes. Cando penses meter o dente en seguro, atoparás o duro. Cando tiven dentes non tiven pan; e agora que teño pan non teño dentes. Máis quero ter para os meus dentes que para os meus parentes. Malia ao dente que come a semente. O dente do neno que vén temperán, logo trae un novo irmán. Onde teño os dentes alí teño as mentes. Quen ten mal dente, ten mal parente”.

   2. dente carniceiro

      Dentes molares e premolares que están modificados para cortar a carne, con cúspides definidas e cortantes, característicos da orde dos carnívoros.

   3. dente deciduo/de leite/de mama/mamón

      Cada un dos dentes da primeira dentición dalgúns mamíferos, que caen e se substitúen polos permanentes, que son máis numerosos e de maior tamaño.

   4. dente definitivo/permanente

      Dente que non se substitúe por outro. No caso dalgúns mamíferos forma parte do xogo definitivo de dentes que saen trala caída dos dentes de leite.

2. s m

   1. Cada unha das partes que sobresaen de certos obxectos, máquinas ou ferramentas, semellantes a un dente.

      Ex: A serra ten os dentes oxidados. Rompéronlle a metade dos dentes ó peite.

   2. [TECNOL]

      Parte que sobresae do ferro do estátor ou do rotor nunha máquina eléctrica e que está comprendida entre dúas fendas consecutivas.

   3. [TECNOL]

      Cada un dos elementos tallados sobre o corpo base da roda -chamada roda dentada- dunha engrenaxe, que permite transmitir o movemento a outra roda dentada. A circunferencia base sobre a que se tallan os dentes das rodas da engrenaxe chámase circunferencia primitiva e a súa dimensión desígnase como diámetro primitivo. Sobre a circunferencia primitiva tómanse as medidas que caracterizan as engrenaxes: o paso da engrenaxe, que é a distancia que separa os eixes de dous dentes consecutivos, e a saída e a profundidade do dente, que sumadas dan a altura do dente.

3. s m

   Cada unha das partes en que queda dividida unha cabeza de allo.

4. s m

   Pao onde se encaixa a rella do arado.

5. [ZOOL]
   1. s m

      Cada unha das protuberancias do bordo das cunchas dalgúns bivalvos.

   2. dente cardinal

      Protuberancia da cuncha dos bivalvos na zona da charneira que funciona como unión entre as valvas.

6. s m [ORNIT]

   Cada unha das puntas que teñen algunhas aves nos lados do peteiro.

7. s m [BOT]

   División pouco fonda da marxe das estruturas foliares ou dos casulos ou cápsulas.

8. s m [DEP]

   1. Pico agudo e illado que se escala en alpinismo.

   2. Extremo da plataforma do trampolín para saltos de esquí.

9. [GRÁF]
   1. s m

      Sinal que se nota cando, ao non estar ben impresa unha folla, non se corresponden as planas do branco coas da retirada.

   2. dente de can

      Sistema empregado polos encadernadores para coser xuntas dúas ou máis follas dun libro.

   3. dente de lobo

      Brunidor curvo empregado polos encadernadores para dourar os cantos, formado por un anaco de ágata montado sobre un mango de madeira.

10. [ARQUIT]
    1. s m

       Ladrillo ou perpiaño que se deixa sobresaír nunha obra para que trabe mellor coa construción posterior.

    2. s m

       Motivo decorativo en forma de puntas ou prismas entrantes e saíntes.

    3. dente de can

       Motivo decorativo en forma de prismas triangulares ou troncopiramidais postos en serie.

    4. dente de serra

       Motivo decorativo similar ao dente de can pero referido exclusivamente aos prismas triangulares dispostos en serie.

    5. dente de serra

       cuberta en dente de serra.

11. s m [HERÁLD]

    Elemento situado no perfil dunha peza, composto por dous segmentos rectilíneos consecutivos que forman un ángulo, imitando os dentes dunha serra.

12. s m [FILAT]

    Cada unha das puntas que quedan nos bordos dun selo de correos despois de separalo individualmente do prego.

13. dente de can [PLANTA]

    Planta perenne de bulbo pequeno con forma cilíndrica; as follas -as máis das veces só dúas- elípticas, de ata 9 cm de longo e 4 cm de ancho, dispostas de xeito oposto, presentan manchas alongadas de cor vermella. Na primavera a planta produce unha única flor pendurante formada por seis tépalos, de cor violeta, libres, revirados cara a arriba, tres estigmas formando un único pistilo e anteras longas azuis unidas ao filamento glabro na base. Estas flores dan lugar a un froito en cápsula de sección triangular. En Galicia está presente en zonas altas: prados, matogueiras e fragas.

14. dente de león [PLANTA]

    tarrelo.

15. dente de mar [ANIMAL]

    Molusco da clase dos escafópodos, de simetría bilateral e de cuncha tubular, aberta polos dous extremos e de cor xeralmente branca ou amarela. En Galicia os máis comúns pertencen ao xénero Dentalium.

16. dente de serra [FÍS]

    Forma de onda dunha magnitude periódica que aumenta linealmente co tempo ata un punto determinado, diminúe bruscamente ata cero e volve repetir o ciclo indefinidamente. É moi corrente en electrónica, especialmente para tensións.

Frases feitas

• Afiar os dentes. Prepararse para comer.

• 1 Ter repugnancia a unha persoa ou cousa.

• 2 Comer de todo, sen facer escolla cos alimentos.

• 2 Non dar creto a unha noticia.

• Arregañar/rinchar os dentes. Facer ruído os dentes ao rozar entre si.

• Bater/Dar dente con dente. Tremer co frío ou co medo.

• Botar o dente. Morder a alguén un animal.

• Cortar os dentes. Dar denteira.

• Dar que roer a quen non ten dentes. Darlle algo a quen non o estima.

• Darlle ao dente. Comer sen parar.

• De dentes para fóra. De forma hipócrita.

• Ensinar os dentes. Responder a unha agresión verbal.

• Falar/Dicir entre dentes. Rosmar.

• Fincar un o dente. Falar mal de alguén.

• Meter/Fincar o dente. Comezar unha nova empresa.

• Non chegar a un dente. Chegar apenas para probar.

• Non entrarlle a un os dentes para dentro

• Non haber para un dente. Haber moita necesidade.

• Non se lle ver os dentes a alguén. Ser moi serio.

• Ser de bo dente/ter bo dente 1 Ser bo comedor.

• Ter a un entre dentes. Ser hostil con alguén.

• Traer entre dentes. Rumorear.

• Xa lle teren nacido os dentes. Ter experiencia.

Refráns

• a dente do neno que ven temperán, logo trae un novo irmán.
• a que lle doia a moa, que a bote fóra.
• A vianda dura quere a moa aguda.
• Amóstrame os dentes e direiche o que comeches.
• Cando o neno endenta, logo emparenta.
• Cando un neno endenta, a morte tenta.
• Cara sen dentes fai aos mortos viventes.
• Quen padeza das moas que acuda á dentuza.
• Quen ten mal dente, ten mal parente.