lai

Composición medieval de orixe céltica que tivo moita importancia en Francia durante os ss XII-XIV. Cunha temática esencialmente de tipo amoroso, na que se cantan lendas do ciclo bretón, acostumaba ser acompañada por un instrumento musical.

Composición poética musicada constituída por unha serie de estrofas de catro versos isométricos e isostróficos monorrimos, non autónomos pero inseridos funcionalmente na trama narrativa dos romances en prosa tardíos (s XIII), dentro dos que desempeña a función de intermezzo lírico (pausa na acción e expresión directa dos sentimentos persoais). Estas composicións, anónimas, son atribuídas a personaxes lendarias do ciclo bretón artúrico (Tristán, Isolda, Xenebra, o Rei Artur ou Lancelote do Lago). Destaca o corpus inserido no Tristán en prosa (1250?), que inclúe numerosos lais líricos artúricos, de tema sobre todo amoroso, pero tamén de lamento fúnebre e de carácter violento. Caraterízanse por un acentuado arcaísmo lingüístico, estrófico e musical, que lles dá aos textos aparencia de maior antigüidade e que fai pensar nunha previa existencia autónoma destas composicións fóra dos textos en que están inseridos. A súa carga lírica é afogada ás veces por un certo didactismo, ou mesmo por un resumo das accións precedentes. Consérvanse moitas notacións musicais e talvez ata dúas melodías para o mesmo lai. Destacan os Lais de Bretanha galego-portugueses, cinco composicións líricas breves que recrean episodios dos grandes ciclos franceses, conservadas no comezo do Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa e no códice misceláneo Vat. lat. 7182 (Vª), propiedade de Angelo Colocci, e que son mencionadas na Tavola Colocciana. Estes textos amosan o alto grao de asimilación que a literatura artúrica acadou a comezos do s XIV na Península Ibérica. Tres deles terían a súa fonte nos inseridos na taducion galega do Tristán en prosa; os outros dous presentan forma de balada e están postos en boca de mulleres. O autor destas composicións (tal vez o conde don Pedro), era unha persoa culta. En ambos os dous cancioneiros italianos (Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa e o Cancioneiro da Biblioteca Vaticana), os textos levan rúbricas explicativas e atributivas, nesesarias no momento en que pasaron de insercións a textos autónomos e quedaron descontextualizados. Estas rúbricas dan informacións tiradas do contexto narrativo da fonte, precisan as denominacións das composicións, atribúenas a lendarias personaxes do romance e explican as circunstancias da súa composición. Os textos dos que se coñecen os seus modelos non son traducións literarias, senón reescrituras libres que, aínda que aténdose ao modelo, non só o traspoñen para un código literario diferente, o da cantiga peninsular, senón que tamén modifican a súa consistencia e estrutura métrica (que fica ligada á forma predominanate do lai artúrico), por iso GiuseppeTavani inclúeos nos xéneros híbridos ou contaminados. Aínda que este tipo de composición non é mencionada na Arte de trobar, a súa denominación é xustificable tanto desde o punto de vista das fontes como desde o punto de vista métrico-formal, serve para destacar a importancia da influencia francesa no interior do corpus lírico, e representa un elemento de transición e ligazón entre a tradición lírica peninsular e o pulo posterior da narrativa artúrica, que trouxo de Francia Afonso II o Boloñés.

Composción estrófica musicada de temática fundamentalmente amorosa que se enmarca dentro da cultura cortés, e que se distingue da cansó por motivos máis formais ca conceptuais, xa que se caracteriza por posuír unha maior extensión, heterometría e heterostrofia. A maioría dos textos conservados son franceses e remóntanse a finais do s XII ou comezos do s XIII (Thibaut de Champagne, Gautier de Coinci, Guillaume le Vinier). Froito da progresiva fixación ou uniformación do lai lírico, reducido a 12 estrofas anisométricas divididas en dúas ou catro seccións, onde o esquema da última estrofa retoma o da primeira para pechar o canto, desenvólvese o grand lai (ss XIV-XV), coa figura destacada de Guillaume de Machaut, con quen alcanzou o seu máximo apoxeo, ao mesmo tempo que foi gañando en carga narrativa e didáctica. Moitos trazos relaciónano co descort provenzal, polo que tamén é coñecido como lai-descort.

Narración breve en verso, escrita en octosílabos pareados, non musicada, que se distingue do romance polo seu carácter episódico e pola súa menor extensión, que non chega ao millar de versos. Na súa orixe é o argumento dun lai lírico de inspiración bretoa ou céltica, como os lais de Marie de France, o Lai de Graelent, ou o Lai de l’Ombre, de Jean Renart, baseados en textos anónimos en lingua de oïl divulgados polos xograres, pero posteriormente tamén pasou a designar xenericamente unha obra narrativa breve con temática amorosa e de aventura (Lai d’Aristote, Lai de l’Ombre) ou mesmo de fabliau (Lai d’Ignaure, Lai do Lecheor). Pola súa proximidade co romance, é incompatible coa música e co canto e tan só pode ser declamado. Desenvolveuse sobre todo a finais dos ss XII e o XIII.