latín

1. s m [LING]

   Lingua indoeuropea que se falaba, na antigüidade, en Roma e nos territorios do seu Imperio, e, na Alta Idade Media, nos países da Romania, ata o momento en que se produciu o tránsito ás respectivas linguas romances. Orixinaria da rexión de Lacio, procedía do indoeuropeo. O latín tivo notable relación con outras linguas itálicas, como o falisco, o osco e o umbro, cos dialectos celtas do norte, co grego, falado no sur de Italia (Magna Grecia), e cunha lingua non indoeuropea: o etrusco. Todas elas influíron na evolución da lingua latina. É característico do latín: o acento que, aínda que en principio conservou o carácter musical, adquiriu, posteriormente, un carácter intensivo e mesmo orixinou certas transformacións (teneo/retineo), sobre todo polo que respecta á monotongación (claudo/exclūdo), a abreviatura ou a desaparición de certas vocais medias non acentuadas (aridus/ ardere), a redución de ditongos acentuados (oinos > unus, deico > dico), a perda de primitivos j, w intervocálicos (treies > tres) e a confluencia do primitivo son w e b, que pasan a ser indistintos. En morfoloxía produciuse a perda do dual. Tamén a innovación en xenitivo singular e nominativo plural nos temas en -o- e en -ā-, os adverbios en -ē, -m, -iter, a creación dunha quinta declinación, a fusión de temas consonánticos e temas en -ĭ-, a fusión de desinencias persoais primarias e secundarias no verbo, e unha fusión no perfecto dos antigos aoristo e perfecto activo e medio e tamén dos antigos conxuntivo e optativo. En sintaxe o uso dos casos diferenciouse máis claramente ca no grego, excepto o ablativo, que reuniu un antigo locativo e o instrumental-sociativo, e creou o característico ablativo absoluto; e o verbo desenvolveu particularmente o subxuntivo, sobre todo para as oracións subordinadas, e creou un complexo sistema de consecución temporal (consecutio temporum) e oratio obliqua. Os escritores latinos, especialmente Cicerón, someteron a lingua a un tenaz proceso de elaboración literaria, que deu como resultado a creación do latín clásico ou literario. O latín vulgar foi a lingua falada polo pobo  en oposición ao latín literario. A expresión latín tardío fai referencia a unha fase cronolóxica da lingua latina que vai desde o s III ata o momento en que o latín xa non podía ser considerado como unha lingua falada (s VII) ou, posiblemente, ata a aparición da conciencia deste feito. Isto é, que o latín e a lingua falada eran dúas unidades lingüísticas ben diferenciadas (cara ao ano 800). No marco deste latín desenvolveuse o latín cristián ou latín dos cristiáns. Segundo a escola de Nimega (Schrijnen, Mohrmann), naceu entre as primeiras comunidades cristiás como unha lingua especial na que deberon intervir certos condicionamentos sociolingüísticos: o carácter bilingüe das comunidades máis primitivas, o illamento das primeiras xeracións cristiás e a solidaridade entre os seus membros. A diferenza lingüística faise patente especialmente na renovación do léxico. Mediante préstamos do grego, do tipo angelus, baptisma, ecclesia, episcopus, martyr; neoloxismos, creados a miúdo sobre modelos gregos, como carnalis, salvator, revelatio, vivificare; e desprazamentos semánticos, como fides, gloria, salus, sacramentum, confessio; foron creados un gran número de tecnicismos para expresar cousas, nocións e institucións cristiáns, cristianismos directos, pero tamén xurdiron novas palabras e novas locucións para designar cousas ou conceptos non especificamente cristiás, cristianismos indirectos. A expresión latín medieval ten un significado predominantemente cronolóxico e designa a fase do latín que vai da época carolinxia ao Renacemento. En xeral, fai referencia á lingua literaria, pero tamén se chama latín medieval o latín dos documentos, a miúdo redactados con grandes concesións ás linguas vernáculas. Os estudios sobre a latinidade medieval europea teñen un campo moi amplo e comprenden non só aquilo que fai referencia á lingua e á literatura, senón tamén á historia da transmisión formal da cultura antiga e á educación e, aínda, á do humanismo medieval e os outros movementos culturais. A expresión baixo latín é moi imprecisa. Xeralmente fai referencia ao latín máis incorrecto das leis dos pobos bárbaros, documentos privados, crónicas e anais, escritos durante a Alta Idade Media.

2. [LING]
   1. s m

      Linguaxe especial que empregan entre si os membros dun mesmo grupo social ou actividade laboral.

   2. latín dos chafoutas

      Linguaxe especial que empregan entre si os albaneis. Son voces do latín dos chafoutas, por exemplo, cascarelos (‘ovos’), chacurra (‘chaqueta’), chafouta (‘albanel’), daorde (‘galego’), lenta (‘terra’) e panchar (‘rir’).

Refráns

• O latín, comenzalo con babas; e a ciencia, con barbas.