pan

1. [ALIM]
   1. pan relado

      Pan esmiuzado que se emprega para rebozar alimentos.

   2. s m

      Produto que resulta da cocción dunha masa constituída por unha mestura de fariña, auga, sal e fermento, despois de sometela a un proceso de fermentación para conseguir unha esponxosidade máis ou menos acentuada, segundo o tipo de pan. As primeiras testemuñas arqueolóxicas da transformación do trigo en fariña datan de hai 8.000 anos; o tipo de pan máis primitivo non era máis que unha masa cocida, sen fermentar e en forma de galleta. O descubrimento da fermentación atribúese aos exipcios, posto que ao redor do 2600 a C facían o pan con métodos esencialmente semellantes aos actuais. Normalmente, o pan faise con fariña de trigo, dado que esta é a única fariña que contén unha materia proteica peculiar, insoluble e capaz de absorber auga ata triplicar o seu peso, a que forma o glute, materia viscosa, elástica e extensible, que liga a masa no proceso de panificación, axuda á retención do gas carbónico e dá lugar á formación de alvéolos e á esponxosidade da masa durante o proceso de maduración antes de entrar no forno. A calidade do pan depende en gran parte das propiedades físicas do glute, moi diversas segundo a variedade de trigo da que proceda a fariña. Nalgúns países do centro e do leste de Europa, é moi frecuente facer o pan con fariña de centeo ou cunha mestura de ambos os dous cereais. Nos países subdesenvolvidos ou de economía pobre, empréganse mesturas de fariñas de millo, de arroz e de orxo, entre outras. A causa dos avances técnicos e do progreso social, incorporáronse á masa diversos produtos aditivos, para corrixir defectos propios da fariña que dificultan unha boa elaboración, para modificar as súas características reolóxicas e acelerar o proceso de maduración, para mellorar o aroma e a textura do miolo ou ben o aspecto externo do pan, para alongar o tempo de conservación con todas as súas características organolépticas ou para mellorar o seu valor nutritivo enriquecéndoo con determinados elementos, como vitaminas, aminoácidos, sales minerais, fariña de soia ou outros. Ata épocas recentes, o pan era amasado xeralmente na casa e, en ocasións, levado ao forno para ser cocido. Existe unha gran variedade de tipos de pan, tanto no que respecta á composición como no tocante á forma de presentación. En Galicia a fariña de trigo era a máis valorada, xa que produce un miolo moi brando e esponxoso, a diferenza doutros cereais; pero o seu cultivo non era moi abundante, polo que había que traer o gran doutros lugares, como Castela. Entre os múltiples tipos de pan tradicional que se elaboran en Galicia os máis coñecidos son o pan de Cea, o pan de Neda e o pan do Porriño. Na tradición oral recóllense ditos como: “Á mesa sen pan non te poñas a xantar. A pan de quince días fame de tres semanas. A pan duro, dente agudo. Bo é o pan con algo máis. Con pan e viño ándase ben o camiño. É mellor pan duro que figo maduro. Non hai pan sen afán. O moito pan tamén chega a cansar. O pan pola cor e o viño polo sabor. Pan comido, compaña desfeita. Pan con pan, comida de parvos. Pan e viño fan o vello mociño. Quen dixo pan, dixo trigo. Tanto queixo como pan non se debe dar”.

   3. s m

      Peza que resulta da división desta masa cocida, especialmente se é grande e redonda.

   4. pan ácimo

      Pan que se elabora sen fermento.

   5. pan branco/albeiro

      Pan elaborado con fariña de trigo.

   6. pan centeo/negro/moreno

      Pan elaborado con fariña de centeo.

   7. pan de mestura

      Pan que se elabora con fariña de millo mesturado con trigo e centeo.

   8. pan de millo

      Pan elaborado con fariña milla. Este tipo de pan tamén se denomina boroa e dependendo da súa forma e tamaño recibe diferentes nomes. Así a boroa máis alta que ancha é o oután e a boroa pequena tiña o nome de petada.

   9. pan de molde

      Pan que se obtén cando a masa se pon a cocer nun molde metálico, previamente engraxado.

   10. pan de munición

       Pan que se fai para a alimentación da tropa.

   11. pan de réxime

       Pan que se elabora modificando os seus ingredientes con fins terapéuticos.

   12. pan integral

       Pan elaborado con fariña integral. É de cor escura e miolo comprimido e contén case todos os produtos da moenda do trigo.

2. s m

   1. Masa feita con diversos produtos, que se semella á forma do pan.

      Ex: Comeron pan de figos.

   2. pan de ovo

      Doce en forma de rosca.

3. s m

   Masa semellante á do pan que se emprega para elaborar pasteis ou empanadas.

   Ex: Á empanada quedoulle o pan algo torrado.

4. s m

   Cereal que se emprega para facer pan.

5. s m

   Alimento ou conxunto dos medios de subsistencia necesarios para vivir.

   Ex: Traballa moito para gañar o pan.

6. [RELIX]
   1. s m

      Hostia consagrada. OBS: ;Tamén se denomina pan eucarístico e pan dos anxos.

   2. pan beizoado

      Cada un dos anacos de pan ou boliños que son bendicidos durante a misa nas festas dalgúns santos e repartidos despois entre os fieis

   3. pan de ánimas/de absoltas

      Pan ofrecido para os defuntos o día do enterro e na oblata feita durante o dó no ofertorio da misa matinal.

   4. pans da proposición

      Pans que, en número de doce, en memoria das tribos de Israel, se ofrecían os sábados no Templo e se deixaban no tabernáculo.

7. s m [ARTE]

   Folla moi fina de ouro ou de prata batida que serve para dourar ou pratear obxectos.

8. [PLANTA]
   1. pan de can [Oxalis acetosella, Fam das oxalidáceas]

      Planta herbácea e rizomatosa que presenta follas con pecíolo, trifoliadas e flores solitarias en pedúnculo de cor branca. Florece entre abril e maio. Emprégase como planta medicinal para o tratamento de hemorraxias e diarreas.

   2. pan de lagartos

      herba do lagarto.

   3. pan de paxaro [Sedum acre, Fam das crasuláceas]

      Planta herbácea, perenne e glabra, que presenta talos rastreiros de 2-10 cm, follas verde amarelentas, sésiles, alternas, carnosas, ovoide-triangulares e con esporón curto. As flores son pedicelas ou subsésiles, con sépalos libres, lanceolados e obtusos, e os pétalos lanceolados e agudos de cor amarela brillante e o froito é un folículo. Habita as dunas e rochedos da costa de case toda Europa.

      Sinónimos: vermicularia.
   4. pan do cuco [Oxalis pes-capreae, Fam das oxalidáceas]

      Planta herbácea perenne, de ata 30 cm de altura, que produce moitos bulbos pequenos, e que presenta as follas trifoliadas, pecioladas, cos folíolos carnosos, as flores de cor amarela dispostas en umbelas e o froito en cápsula. Florece entre xaneiro e xuño. É orixinaria de África do Sur e en Galicia atópase na maioría dos campos.

      Sinónimos: vinagreta.
9. pan de cobra/de raposo/de sapo [FUNGO]

   Denominación popular que reciben os cogomelos.

Frases feitas

• A pan e auga. Tomar só pan e auga como alimento, polo xeral como pena ou castigo.

• Custarlle a bola un pan. Custar algo máis do que se pensaba.

• Dáme pan e chámame can. Non ofenderse alguén por algo por tirar algún beneficio da situación.

• Levarse coma o pan e o leite. Levarse ben.

• Negarlle (a alguén) o pan e o sal Negarlle a amizade a alguén.

• Pan por pan. De forma clara e sen rodeos.

• Poñer a alguén a pan pedir. Criticar ou insultar a alguén.

• Ser pan e mel. Ser unha cousa moi boa.

• Ser un anaco/cacho de pan. Ser moi boa persoa.

• Coller pan para o ano. Ter unha boa colleita.

• Coma o pan da boca. Expresión que indica que algo é indispensable para vivir.

• Coma pan bendito. Expresión que indica que unha cousa se vende ben.

• Comer o pan coa codia. Estar mellor un enfermo.

• Non cocer o pan no corpo. Non estar tranquilo.

Refráns

• A codia aguza os dentes, o miolo empapiza.
• A fogaza non estorba nin embaraza.
• Bo é pan con algo máis I algo de compango máis.
• Bola do lar, comer e soprar.
• Bola mol, moita na man e pouca no fol.
• Cando comas pan quente, non bebas auga fría.
• Casa de pan tenro, casa de mal goberno.
• Coas bolas duran máis os pans.
• Comer sempre con pan chega a cansar, se non hai algo para compangar.
• Con pan caseiro non vende o panadeiro.
• Con pan e viño ándase o camiño / ben se pasa o camiño. •
• É mellar pan duro que figo maduro.
• e viño, un ano teu e outro do teu veciño.
• Máis que ningún bolo, quero o que se fai no forno.
• Mellar é un pouco pan duro que un figo enteiro maduro.
• Nin mesa sen pan nin soldados sen capitán.
• No Carballiño: boa carne, bo pan e bo viña.
• Non bai tal viña coma o pan trigo e o leite macizo.
• O día que a miña muller amasa, hai alegóa na casa.
• O día que amaso, mal día paso pero é peor non ter que amasar Din que peneirar.
• O día que cozo é día de alborozo.
• O día que se amasa, mal se pasa.
• O pan aIleo sempre é malo.
• O pan da casa farta.
• O pan de millo mantén a fame na casa.
• O pan que non se vende despois de ir á feira é coma a fariña que non se peneira.
• Ó pan quente ábrelle a gorxa.
• O pan, con ollos; o queixo, cego; e o viño, anello.
• O pan, con ollos; o queixo, sen ollos; e o viño, que salte ÓS ollos.
• O pan, pola cor; e o viño, polo sabor.
• O viño cría sangue e o pan, panza; todo o demais é chanza.
• Onde hai pan sempre hai fartura.
• Onde hai pan, non hai fame.
• Onde non hai pan, non o comen os ratos.
• Onde pan se come, migallas quedan.
• Pan albeiro máis vale na barriga que no seo.
• Pan albeiro ou pan centeo, mellor quero do meu que do alleo.
• Pan centeo, antes comido que no seo.
• Pan con pan comida de parvos.
• Pan de ante, carne de boxe e viña de antano: saúde para todo o ano.
• Pan de ante, carne de boxe, e viña de antano, manteñen ao borne sano.
• Pan de boxe, carne de ante e viña de antano manteñen o borne sano.
• Pan de millo non o deas ao teu fillo.
• Pan de voda é carne que consola, a quen a coma.
• Pan de voda, quen o queira comer que o coma.
• Pan e auga: sopas.
• Pan e noces saben a amores.
• Pan encetado non te toma.
• Pan mal amasado non pide bocado.
• Pan mol vaise ao fol.
• Quen di pan, di fartura.
• Quen dixo pan, dixo trigo.
• Se pan quente comes, non bebas auga da fonte.
• Vale máis codia dura que pedra mol.
• Vale máis pan duro que pedras moles.
• Vale máis que sobre pan, que non que falte viño.
• Xa sei o pan que para sempre me ha fartar.
• Xente rica non é panceira.
• ¡Deus nos dea moito pan e mala colleita!
• ¡Deus nos dea moito pan na mala anada!
• ¿Para que queres mellar pan có pan trigo?