romanés -sa

Relativo ou pertencente a Romanía, aos seus habitantes ou á súa lingua.

Natural ou habitante de Romanía.

Lingua románica do grupo balcanorrománico do phylum indoeuropeo, falada en Romanía, Moldavia e, en diferentes graos, en todos os países da Península Balcánica. Distínguense catro variedades dialectais: o dacorromanés, que se fala en Romanía e nalgunhas zonas fronteirizas dos países veciños; o macedorromanés ou arromanés, que se fala en Grecia, Albania e Bulgaria; o meglenorromanés ou meglenítico, ao N do golfo de Salónica; e o istrorromanés, en Istria; tamén se engade o dálmata, xa extinguido (s XIX). O dacorromanés divídese en dous subdialectos: o moldavo e o valaco. A lingua literaria romanesa fundaméntase en ambos os dous, pero especialmente no segundo. As diferenzas que existen entre estas catro variedades dialectais son tan grandes que a comprensión entre os seus falantes é difícil: o grego influíu profundamente no macedorromanés, o búlgaro no meglenorromanés, o croata no istrorromanés e o eslavo no dacorromanés (ademais dos préstamos húngaros e alemáns que faltan no resto das variedades). A pesar do illamento xeográfico e as numerosas influencias estranxeiras, o romanés conserva claramente a súa esencia latina: a súa fonética e a súa fonoloxía son, con poucas excepcións, de orixe latina, e a súa estrutura gramatical é case enteiramente latina. Entre os trazos característicos do romanés están no sector da fonética histórica, o rotacismo do -L- intervocálico latino (-L- > -r-: GULA > gurǎ ‘boca’, MOLA > moarǎ ‘muíño’, SALE > sare ‘sal’); a labialización das velares latinas seguidas de UA (QUA > pa, GUA > ba: QUATTUOR > patru ‘catro’); o tratamento dos grupos consonánticos latinos KT, GN (LUCTA > lupta ‘loita’, OCTO > opt ‘oito’, SIGNU > semn ‘sinal’, LIGNU > lemn ‘madeira, leña’); a conservación de Ŭ e Ō latinos (HŌRA > oarǎ, BŬCCA > bucǎ); e a conservación das consoantes oclusivas xordas en posición intervocálica (RIPA > rîpǎ). No sistema vocálico presenta dous fonemas estraños ás demais linguas románicas: as vogis ǎ e î. No campo da morfosintaxe os trazos máis destacables son a persistencia (parcial) da declinación latina (por exemplo, nominativo casa ‘casa’, xenitivo e dativo case < CASAE; nominativo cumnat ‘cuñado’, vocativo cumnate); a existencia dun vocativo feminino en -o (por exemplo, nominativo Maria, vocativo Mario), préstamo do eslavo; a posposición do artigo determinado que se aglutina co substantivo: masculino -ul/-l, femenino -a, neutro -ul/-l, aínda que tamén existe a forma masculina -le (frate ‘irmán’, fratele ‘o irmán’ < FRATER ILLE); a formación do futuro cun auxiliar que significa ‘querer’ (eu voui veni ‘eu virei’); e a substitución do infinitivo polo subxuntivo (dornic są cunoascą ‘desexoso de coñecer’). Cómpre precisar que algúns dos trazos comentados (a posposición do artigo, o futuro co auxiliar ‘querer’ e a substitución do infinitivo polo subxuntivo) son propios tamén doutras linguas balcánicas, non románicas (constitúen características da denominada “área lingüística balcánica”). Para escribir en romanés usouse o alfabeto cirílico ata o s XIX e séguese a usar en Moldavia, pero en Romanía adoptouse o alfabeto latino, aínda que se empregan diacríticos para sons especificamente romaneses. O primeiro documento escrito enteiramente en romanés que se conserva é de 1521, que aínda contén algunhas palabras en eslavo e está redactado en alfabeto cirílico. Os primeiros textos literarios escritos enteiramente en romanés que se conservan son libros de carácter relixioso non anteriores á primeira metade do s XVI.

Arte desenvolvida nos territorios da actual Romanía. Recolle a arte dos antigos principados de Valaquia, de Moldavia e de Transilvania. Á parte dos vestixios prehistóricos e os de tradición grecorromana, destaca como característica da arte popular o traballo sobre madeira. As creacións artísticas presentan diferenzas entre Transilvania, máis influída por Occidente, e Valaquia e Moldavia, dentro da órbita da Igrexa Ortodoxa de Constantinopla. En Transilvania, ao lado de igrexas onde se mesturan elementos bizantinos e occidentais (Denşus, Strei-Sîngeorgiu, do s XIII), construíuse en estilo románico tardío (Alba Iulia), gótico (igrexa negra de Braşov) e renacentista (Bistriţa). O Renacemento empregouse en obras civís (Gherla, Criş), mentres que o barroco austríaco empregouse en obras civís e militares (Timişoara, Oradea, Cluj, Silbiu). En Valaquia adoptouse o estilo bizantino (igrexa de Curtea de Argeş, mosteiro de Cozia, s XIV), pero despois formouse un estilo propio (ss XVII-XVIII). Da segunda metade do s XVII son algunhas construcións suntuosas (palacios de Hierąştî, mosteiro de Hurez). En Moldavia, xa no s XIV, combinouse a estrutura bizantina con elementos góticos (Sfînt Nicolae en Rădăuti), pero a síntese fíxose no s XV, cando apareceron as bóvedas e tellados de estilo moldavo (Neamţ, Piatra Neamţ, Pătrăuti, Voronet). A pintura mural, de iconas ou de miniatura (Gavril Uric) dependía de Bizancio, pero o s XVI aportou a súa orixinalidade na pintura mural: os exteriores de diversas igrexas monásticas (Humor, Arbore, Moldoviţa, Suceviţa, Voronet), recubríronse de frescos, de acordo con cánones bizantinos. No s XVII a pintura cedeu un lugar, na ornamentación exterior, a unha decoración en pedra a maneira de bordados (igrexa dos Tres Xerarcas de Iaşi). O s XVIII foi de decadencia, pero no s XIX iniciouse un renacemento, no que destacan en pintura Theodor Aman (1831-1891), Nicolae Grigoresco (1838-1907), Nicolae N. Tonitza (1886-1940), Francisc Sirato (1877-1953), Nicolae Dărăşcu (1883-1953) e Dumitru Ghiaţă (1888-1972). En escultura, a comezos do s XX, sobresaíron Dimitrie Paciurea (1873-1932), Constantin Brăncuşi (1857-1957), Ion Jalea (1887-?) ou Georghe Anghel (1904-1966). En arquitectura destacan Ion Mincu (1873-1965), Horia Creangă (1892-1943) e Duiliu Marcu (1885-1965). O realismo socialista foi seguido por moitos arquitectos.

Cine desenvolvido en Romanía. A primeira representación cinematográfica tivo lugar o 27 de maio de 1896, aínda que o cine deste país tivo nos seus inicios moi pouco apoio por parte do estado. En 1912 realizouse a primeira longametraxe: Rǎzboiul Independentei (A guerra da independencia, 1877-1878), dos irmáns Brezeanu. Destaca, tamén, o filme Manasse (1925) de J. Mihail. En 1948 iniciouse unha nova etapa a raíz da nacionalización da industria cinematográfica. Creáronse uns estudios que ofreceron, ademais da realización, a produción de filmes dunha ampla temática que vai desde a folclórica-popular ata a de temática científica. Utilizando como fonte de inspiración o pasado histórico, a loita do pobo romanés pola súa independencia e a adaptación de obras literarias, xurdiu unha nova etapa en que destacan os filmes În sat la noi (O pobo, a nosa casa, 1951) de J. Georgescu e V. Iliu; Eruptie (Erupción, 1958) de L. Ciulei; Lupeni 29 (1962) de M. Dragan; Pǎdurea spînzuratilor (O bosque dos aforcados, 1964) de L. Ciulei; Tudor (1964) de L. Batru; Rǎscoalǎ (Revolta, 1966) de M. Muresan; e Reconstituirea (A reconstitución, 1969) de L. Pintilie. O Primeiro Congreso de Cineastas (1990) confrontou o cine de dúas xeracións de realizadores. Os últimos cineastas en activo baixo o réxime de Ceauşescu afrontaron a caída do antigo réxime loitando pola autonomía creativa. Dos filmes da nova etapa destacan Adán e Eva (1990) de M. Danieluc, e Unde la soare e frig (Baixo o sol e o frío, 1991) de B. Dumitrscu.

Literatura cultivada en romanés. As primeiras obras, dos ss XV e XVI, foron relixiosas. No s XVII e comezos do XVIII apareceron obras profanas, en que destacaron unha serie de brillantes cronistas, como o humanista D. Cantemir. Progresivamente, a influencia eslava foi substituída pola influencia grega, a través da que chegou a Romanía o humanismo occidental. O desvelo nacionalista do s XIX produciu a afirmación intelectual da conciencia romanesa, que buscaba a súa fonte literaria nos contos e nos poemas populares. Conseguiron liberarse da submisión ás correntes literarias occidentais os poetas V. Alecsandri e M. Eminescu, o narrador I. Creangǎ e o dramaturgo I. L. Caragiale. A comezos do s XX a literatura romanesa orientouse, dunha banda, cara á exaltación dos valores populares do movemento sǎmǎnǎtorista, onde destacaron os poetas G. Cosbuc, S. Iosif e O. Goga, e narradores como M. Sadoveanu; e, doutra, cara á adhesión ás correntes occidentais, cunha brillante escola de poetas simbolistas e as primeiras novelas importantes, algunhas escritas por L. Rebreanu. Despois da Segunda Guerra Mundial, a literatura romanesa adoptou as doutrinas do realismo socialista, con poetas como T. Arghezi, M. Beniuc, E. Jebeleanu, M. Banus, O. Toma e D. Botez; prosistas como M. Sadoveanu, Camil Petrescu e Cezar Petrescu, coñecidos xa antes da guerra; e, entre os novos, Z. Stancu, E. Camilar e V. E. Galan. En canto aos escritores emigrados, a maioría imitaron as correntes literarias e utilizaron a lingua do país onde habitaban, como M. Eliade e E. Ionesco. Na década de 1960 dividíronse en dúas tendencias, a dos que prefiriron salvagardar a tradición literaria imperante, e a dos que quixeron seguir coas novas tendencias literarias provenientes, sobre todo, da Europa occidental e de EE UU. No campo da poesía destacaron S. Augustin, L. Dimov, M. Ivǎnescu, Stǎnescu e M. Sorescu; dos novelistas M. Preda, A. Ivasiuc e A. Buzura; e no teatro, A. Baranga, P. Everac e I. Omescu. Na década de 1980 houbo certas dificultades para a creación literaria no país, o que provocou o exilio de autores tan significativos como os novelistas P. Goma e P. Dumitriu, mentres que no país algúns poetas como M. Dinescu, I. Malanciouiu ou D. Cornea sufrían prisión polas súas críticas ao réxime. Coa caída do Muro de Berlín e co inicio do novo século, o país abriuse a Europa, cambiou radicalmente a situación e apareceron novas voces literarias de calidade, como o poeta Mircea Cartarescu.

Arte musical cultivada en Romanía. A música popular romanesa é dunha gran riqueza e está constituída por modos, elementos pentatónicos e extensos melismas. Destacan as kolinde ou panxoliñas e as dóinǎ ou cancións pastorais. A música culta comezou a cultivarse no s XVIII. O máis grande representante da música romanesa foi Georges Enescu, formado en París; destacaron tamén Michal Andrico e o pianista Dinu Lipatti (1917-1950). Bucarest, centro operístico desde finais do s XVIII, ten unha vida musical moi activa.