Artur, Rei

Rei mítico dos celtas bretóns que deu orixe ao chamado ciclo artúrico, ciclo bretón ou materia de Bretaña. Os datos arredor de Artur son sumamente vagos, de tal xeito que non se pode nin afirmar nin negar a súa existencia con seguridade. A primeira mención que se conserva del aparece nun poema galés titulado “Goddodin”, do s VII. Non obstante , a historiografía aínda tardaría outros douscentos anos en recoller novas deste personaxe. A Historia Brittonum, atribuída a Nennius e datada no s IX, fala de Artur como un guerreiro vitorioso que loitaba ao servizo dos reis celtas contra os invasores saxóns; venceu en doce batallas, sendo a máis importante a do monte Badon. Un pouco despois, nun capítulo dedicado ás marabillas da illa de Bretaña, recolle varias tradicións sobre Arturo, como a tumba do seu fillo Anr ou a pegada do seu can Cabal mentres cazaba o porco Troit. Xa no século X, este personaxe volveu aparecer no poema galés “O botín de Annwfn” e nos Annales Cambriae. Esta obra sitúa no ano 516 a vitoria de Artur sobre os saxóns en Badon e no 537 a súa morte na Batalla de Camlann. Non obstante , os autores máis achegados á época en que se sitúan estes feitos non mencionan nas súas obras a Artur. Tanto De excidio et conquestu Britanniae (A destrución e conquista de Bretaña) de Gildas, como a Historia ecclesiastica gentis Anglorum (Historia eclesiástica das gens inglesas ou do pobo inglés) de Beda, mencionan o combate de Badon, pero sen facer referencia ao famoso personaxe. Mesmo Beda atribúe a vitoria de Badon a un tal Ambrosius Aurelianus, considerado como xefe de orixe romana que combateu en favor dos bretóns. O silencio de Gildas foi explicado tendo en conta que o seu libro non é unha obra de carácter historiográfico, senón un sermón destinado a denunciar a corrupción moral dos seus contemporáneos; respecto a Beda, a súa orixe saxoa teríalle impedido magnificar as vitorias dos que foron rivais do seu pobo. Non obstante , ambas explicacións non desbotan todas as dúbidas, acrecentadas cando se comproba cómo a vitoria de Badon se adxudicaba a outro personaxe. Para identificar o Artur histórico propuxéronse hipóteses moi variadas, algunhas de carácter mitolóxico e outras historicistas. As do primeiro grupo, por exemplo, pretenden ver na súa figura un deus do panteón celta antropomorfizado. No segundo grupo xorden diversas posibilidades. Hai quen veu nel o prefecto da Legio VI Vitrix, Lucius Artorius Castus, de procedencia dálmata e que, establecido na Bretaña no s II, dirixiu unha expedición contra Armórica. O nome de Artorius tense adxudicado a un soberano bretón chamado Riothamus, apelativo que se traduciría por “rei supremo”. Este Riothamus, así mesmo, cruzou o Canal da Mancha e atacou os galos durante o s V, en circunstancias que coinciden coa narración que ofrece Geoffrey de Monmouth sobre a campaña de Artur contra os romanos. Outras hipóteses apuntan ao norte identificando a Artur cun monarca que no s VI ocupou o trono de Dalriada, reino de orixe irlandesa que se estendía polo occidente de Escocia. Dun xeito ou doutro, a figura de Artur foi engrandecéndose co paso do tempo e aglutinou ao seu redor a chamada “esperanza bretona”. Heroe e caudillo vencedor, chegou a converterse nun semideus nos mitos galeses, que se multiplicaron ata constituír un corpus literario común a todos os británicos. Entre os bretóns arraigou a crenza de que Artur non morrera e que, á súa volta futura, expulsaría os saxóns recuperando o poderío celta. O poema “Culhwch e Olwen” do s XI, recollido nos Mabinogi, presenta unha imaxe clara do caudillo e heroe histórico, imaxe que se foi transformando e mesturando con elementos folclóricos ata outorgarlle forma literaria á lenda do mítico Rei, a través do galés Geoffrey (ou Godofredo) de Monmouth, autor da Prophethia Merlini (Profecías de Merlín, 1135), fonte inmediata das obras capitais da materia de Bretaña, da Vita Merlini (Vida de Merlín, 1148?), e da Historia Regum Britanniae (Historia dos reis de Bretaña, 1136). Nesta crónica fantástica Artur é o monarca máis poderoso do seu tempo, conquistador dun grande imperio e apoxeo do reino dos bretóns insulares. Seguindo as tradicións previas, o Rei foi ferido na Batalla de Camlann e transportado á illa de Avalón para ser curado das feridas que lle causara o seu sobriño Mordred. O éxito da historia provocou a súa tradución ao francés aos poucos anos de ser composta (a de máis sona foi o Roman de Brut de Robert Wace, aparecida en 1155) e, uns dez anos máis tarde, remataba Chrétien de Troyes Erec e Enide, considerada como a primeira novela artúrica. Nesta obra Artur é un monarca feudal, señor de cabaleiros e modelo de xustiza e cortesía, imaxe coa que perviviu nas ficións posteriores. Con estas obras, a figura do Rei Artur e dos cabaleiros da Táboa Redonda penetrou de cheo a través de Francia na tradición literaria europea ata constituír o corpus literario medieval máis amplo. A relación entre Artur e o mago Merlín foi aproveitada por Robert de Boron para introducir a serie de lendas cristiás que transforma este conxunto céltico na gran vulgata do Santo Graal, atribuída a Walter Map. Aínda que a época de apoxeo da literatura artúrica abrangue a segunda metade do s XII e a primeira do XIII, o atractivo deste tipo de obras fixo que mantivese a súa vitalidade ao longo do tempo. O rexurdimento máis importante foi o que se produciu na Inglaterra do s XIX, con autores como Wordsworth, Tennyson, Swiburne ou Mathew Arnold, dentro dun movemento de recuperación da historia nacional inglesa que incluía unha visión heroica e romántica da época medieval. A influencia destas lendas britanas tamén chegou á literatura galega medieval, dando lugar á narrativa do ciclo bretón (s XIV), na que sobresae a Demanda do Santo Graal, romance do cabaleiro virxe Galahad ou Galaaz, que funde o espírito da cabalería co da relixión. O tratamento que deu a literatura galega moderna á figura de Artur ofrece dúas grandes posturas. Por unha banda está a interpretación que propón Ramón Cabanillas en Na noite estrelecida. Esta obra incide no papel de Rei celta, encarnación suprema dunha raza gloriosa de heroes que, por afinidade atlántica e céltica, pode estenderse a Galicia. De feito, a cosmovisión que elabora Cabanillas mestura elementos xeográficos británicos e galegos co gallo dun pretendido sincretismo celta. Da mesma maneira, a última mensaxe de Artur, cando parte camiño do seu retiro de séculos (“esperade”) podería interpretarse no sentido tradicional de expresión da esperanza bretona, aínda que tamén se podería aplicar á realidade galega dun pobo que espera o momento de recuperar a súa dignidade perdida. Este sentimento de nostalxia que se tira da obra de Cabanillas constitúe a outra gran vertente no tratamento que os escritores galegos dispensan a Artur. Ás veces, como en Na noite estrelecida, esta postura xorde dunha lectura patriótica da lenda artúrica, pero outras veces é simple recreación literaria, que se comprace en presentar unha figura afastada do mito e humanizada na súa decadencia. Amor de Artur, de Xosé Luís Méndez Ferrín, por exemplo, describe os sufrimentos do outrora poderoso Rei cando descobre os amores adúlteros entre a súa muller, Xenebra, e o seu mellor amigo, Lanzarote. A fraxilidade moral do soberano remata nun inesperado xiro final que o converte en pai do máis perfecto dos cabaleiros, Galahad. Por outra parte, Galván en Saor, de Darío Xohán Cabana, fai de Artur un Rei xa vello que, segundo o seu sobriño Galván, perdeu a iniciativa fronte aos cabaleiros novos e impetuosos, que son os que daquela impoñen a súa vontade na corte. A última parte desta obra relata os momentos finais do reino bretón, cun Rei esgotado que marcha camiño da batalla contra Mordred sabedor de que se aproxima ao final dos seus días. Un achegamento máis historicista prodúcese na obra de Xoán Bernárdez No ano do cometa. Esta novela histórica narra a caída da Inglaterra saxoa fronte aos normandos de Guillerme I. Tralos feitos históricos albíscanse as tradicións dos nativos bretóns verbo da volta do seu lendario Rei e insiste na forza do mesianismo artúrico no momento en que se funda a nación inglesa. A lenda do Graal ou Grial aínda subsiste no folclore galego, particularmente no Cebreiro. Na tradición da lagoa de Antela dicíase que os cínifes que infestaban a comarca eran o exército encantado do Rei Artur.