"AN" (Contén)

1. Asumir os costumes, a cultura ou a lingua italiana.

2. Adoptar os costumes, a cultura ou a lingua italiana.

1. Relativo ou pertencente a Italia, aos seus habitantes ou á súa lingua.

2. Natural ou habitante de Italia.

3. Lingua románica oriental, que pertence ao subgrupo italorrománico. É oficial en Italia, San Marino, Cidade do Vaticano e Suíza. Existen focos de fala italiana en Córsega e Malta, así como en Francia, Alemaña, Reino Unido e Bélxica, e está moi estendida en Mónaco. Hai importantes comunidades de italofalantes en EE UU, Arxentina (onde, en contacto co castelán, deu lugar ao cocoliche), Canadá, Australia e Brasil. Consérvase como un vestixio do dominio colonial en países como Eritrea e Somalia. Fálana uns 62 millóns de persoas (estim 2002).
   Evolución histórica
   Na Península Itálica formáronse numerosas variedades romances. A primeira documentación segura dunha delas é o Placito capuano (960), aínda que, de considerarse escrito en lingua vulgar, o Indovinello veronese sería anterior (finais do s VIII-principios do IX). Existe así mesmo unha alba do s X e a Carta do Montamiata, do XI. Os primeiros textos literarios proceden case todos...

4. Arte desenvolvida en Italia. Os vestixios máis numerosos da Italia prehistórica pertencen ao Neolítico. A chegada dos itálicos trouxo a introdución da metalurxia do bronce, unha segunda ondada protagonizou a inicios da Idade do Ferro a cultura vilanoviana, non identificable totalmente cos etruscos. Do pobo etrusco destacan as tumbas de Cerveteri e Tarquinia, entre outras, e poboados como os de Veyes; e no eido da escultura o Apolo de Veyes e O sarcófago de Cerveteri. As mostras artísticas do Imperio Romano non só están presentes na cidade de Roma, onde destacan os diversos foros, o Coliseo, o Ara Pacis Augustae, o Panteón e as numerosas mostras escultóricas, senón que se atopan por toda Italia. As primeiras manifestacións da arte paleocristiá, as pinturas das catacumbas e os sarcófagos, continuaron coas características formais da arte romana. No eido da arquitectura, sobresaen as basílicas de Santa Sabina e Santa Maria Maggiore...

5. Arte cinematográfica realizada en Italia. No ano 1904 o inventor Filoteo Alberini formou, xunto con Santoni, a produtora Manifattura Cinematografica Alberini e Santoni, realizadora de La presa di Roma (1905), filme que inaugurou a serie histórico-espectacular continuada por Gli ultimi giorni di Pompei (1908), de Arturo Ambrosio; Quo Vadis? (1912), de Guazzoni, e, sobre todo, Cabiria (1913), de Piero Fosco. O monumentalismo histórico e o divismo feminino levaron o cine italiano a unha mediocridade total, da que intentou sacalo Benito Mussolini (creación do Centro Sperimentale di Cinematografia en 1935 e construción dos estudios de Cinecittà en 1937). O descontento co cine oficial, fascista e grandilocuente, por parte dos alumnos do Centro Sperimentale (De Santis, Antonioni, Pietro Germi, Luigi Zampa) fixo que xurdisen os primeiros xermolos neorrealistas en plena ditadura (Ossessione, 1942, de Luchino Visconti; Quatro passi fra le nuvole,...

6. Filosofía producida no ámbito cultural italiano. A aparición do italiano como lingua filosófica vai unida do xurdimento das actitudes de pensamento que se acostuman designar como modernas. É tanto a lingua empregada por Maquiavelo (1469-1527) como a que xeralmente utilizaba Galileo Galilei (1564-1642) nas obras divulgatorias da súa produción científica. Destaca tamén Giordano Bruno (1548-1600) e Tommaso Campanella (1568-1639). Despois deste destacado inicio, a filosofía italiana permaneceu nun segundo plano detrás da produción francesa e inglesa. Así e todo, no s XVII sobresaíu Giambattista Vico (1668-1744). A Ilustración italiana tendeu a seguir os modelos das nacións que dominaban o panorama cultural, Francia e o Reino Unido. As figuras máis importantes foron Cesare Bonesana (1738-1794) e Antonio Genovesi (1712-1769). O pensamento italiano coñeceu un momento álxido con Il Risorgimento, momento no que conviviron dúas tendencias: por unha banda, un pensamento que partía da metafísica tradicional...

7. Literatura cultivada en lingua italiana.
   As orixes e o dolce stil novo
   Os primeiros testemuños en lingua vulgar maniféstanse xa a principios do s XI. Malia todo, a diferenza doutras linguas da Romania, o italiano “vulgar” estivo situado nun segundo termo, diante dunha tradición latina fortemente consolidada. No s XIII o gran desenvolvemento do poder das cidades fixo de Italia o lugar onde converxeron e se fusionaron as diversas experiencias culturais europeas (a especulación en latín, a lírica occitana e a narrativa francesa). Cara a 1230 un grupo de poetas da corte de Suabia traduciron temas trobadorescos á lingua vulgar siciliana; no momento no que o centro cultural da Península se trasladou a Toscana, os temas cortesáns pasaron a escribirse en toscano (Guittone d’Arezzo). Xurdiron nese momento outros xéneros literarios nas diversas linguas vulgares rexionais: os laudes relixiosos na Italia central, en que se pode enmarcar o Cantico delle Creature (1225), a primeira...

8. Arte musical cultivada en Italia. A primeira música relixiosa cristiá identifícase co denominado canto gregoriano. A ars nova italiana foi cultivada en forma de madrigais, caccie ou baladas. No s XIV os cantantes que trouxo o papa de Aviñón introduciron en Italia a música franco-flamenga. A música vogal italiana culminou coa obra a capella de G. P. Palestrina (1525-94), imitada pola chamada escola romana. A outra escola de música relixiosa foi a veneciana, impulsada polo flamengo A. Willaert (1480-1562) e continuada polos irmáns Gabrieli. Esta escola caracterizouse polas intervencións dos instrumentos e a policoralidade. Na música profana hai canzoni e madrigais polifónicos cultivados polos flamengos instalados en Italia e polos italianos C. Merulo (1533-1604), L. Marenzio (1553-99), G. Gesualdo (1560-1613) e C. Monteverdi (1567-1643), que fixeron innovacións harmónicas e rítmicas. A música instrumental emancipouse con formas autónomas, como o ricercare,...

PERSOEIRO

Actriz cinematográfica. Coñecida como Anne Bancroft, en 1963 conseguiu o Oscar á mellor actriz por The Miracle Worker de A. Penn. Participou, entre outros, nos filmes The Graduate (1967), The elephant man (1980) e Agnes of God (1986).

1. Relativo ou pertencente aos italoalbaneses.

2. Natural ou habitante das comunidades italoalbanesas.

3. Pobo de orixe albanés que se estableceu en Italia meridional desde mediados do s XV. O proceso de migración prolongouse ata finais do último cuarto de s XVIII. As colonias italoalbanesas, que crearon novos pobos ou repoboaron outros, estendéronse por Calabria, Basilicata e Puglia, e pola parte occidental de Sicilia. A pesar das dificultades, moitos destes pobos conservan os rituais bizantinos, os costumes albaneses e a súa lingua. Coñeceron un rexurdimento durante o s XX. Eclesiasticamente están organizados en dúas dioceses de rito bizantino.

PERSOEIRO

Médico. Traballou no Instituto de Xordomudos de París e escribiu o primeiro tratado importante de otoloxía Traité des maladies de l’oreille et de l’audition (1821). As súas investigacións no campo da educación constituíron o punto de partida da pedagoxía científica de M. Montessori. Está considerado un dos fundadores da endocrinoloxía.

PERSOEIRO

Pintor e pedagogo suízo. Profesor da Bauhaus en Weimar (1919-1923) e director da escola de artes e oficios de Zúric (1938-1954), cultivou o cubismo e a abstracción. Publicou Kunst der Farbe (A arte da cor, 1961).

PERSOEIRO

Tsar de Bulgaria. Procedente dunha familia de boiardos da rexión de Târnovo, dirixiu, xunto co seu irmán Pedro, o levantamento de búlgaros e valacos contra o emperador bizantino Isaac II Anxo e obtivo (1178) o recoñecemento do segundo Imperio Búlgaro, con Târnovo como capital.

PERSOEIRO

Gran príncipe de Moscova (1462-1505), fillo e sucesor de Basilio II. Unificou unha gran parte de Rusia (centralización do poder e unificación do sistema xudicial, entre outras medidas) e loitou contra Suecia, os grandes príncipes lituanos e os livonianos. Estableceu relacións diplomáticas con diversas nacións europeas e abriu o país á influencia da cultura occidental. Chamou ao arquitecto italiano Aristotile Fieravanti para refacer e embelecer o Kremlin, onde construíu a catedral da Asunción(1476-1479).

PERSOEIRO

Gran príncipe de Moscova (1533-1547) e tsar de Rusia (1547-1584), fillo e sucesor de Basilio III. A súa política estivo ligada á expansión no exterior e á centralización do poder estatal no interior. Reformou a administración das provincias, revisou o código legal ruso e constituíu un exército permanente. Estendeu os seus dominios ata o Volga e abriu o camiño cara á colonización de Siberia. Unha segunda fase do seu reinado caracterizouse pola persecución dos boiardos (aristocracia feudal) e o establecemento dun goberno ditatorial, apoiado na súa garda persoal (opričnina). Potenciou o desenvolvemento da cultura rusa e foi un bo estratega.

PERSOEIRO

Tsar de Rusia (1682-1696), fillo de Aleixo I. O seu reinado foi nominal e a súa irmá Sofía detentou efectivamente o poder, ata que foi derrocada por Pedro I (1689). Conservou o título de tsar ata a súa morte.

PERSOEIRO

Escritor búlgaro. Coñecido como Elin Pelin, foi profesor e redactor da revista literaria Selska Razgovorka (Conversos do pobo). Iniciador da poesía realista búlgara, escribiu Mectateli (Os soñadores) ademais de diversas novelas infantís. Pertenceu á Academia das Ciencias de Bulgaria.

PERSOEIRO

Escultor ruso. Coñecido como Chadr, formouse en París e Roma. Representou a corrente romántica do realismo. Realiou os bustos de K. Marx, Rosa Luxemburgo e Lenin e en 1951 o monumento a Gorki en Moscova.

PERSOEIRO

Patriota búlgaro. Coñecido como Vasil Levski, foi líder do independentismo búlgaro contra os turcos. Participou na revolta búlgara de 1867. Traicionado, morreu a mans dos turcos.

PERSOEIRO

Poeta, dramaturgo e historiador. Máximo representante do simbolismo realista ruso. Rector da Universidade de Bakú, emigrou a Italia (1924) e converteuse ao catolicismo. Escribiu Rimskije sonety (Sonetos romanos, 1925) e Svet vecěrnyj (Luz de tarde, 1914-1944).