cromosoma

Cada un dos orgánulos celulares que conteñen os materiais portadores da herdanza biolóxica. En sentido estricto, só se emprega este nome no caso dos organismos, tanto unicelulares coma pluricelulares, formados por células que teñen núcleo diferenciado (células eucariotas). Nas bacterias, o material hereditario está constituído por un filamento pechado, circular, de ADN. Este filamento, chamado por algúns autores xenóforo por ter a mesma función ca os cromosomas eucarióticos -ó igual ca o filamento de ADN ou ARN que constitúe o material xenético dos virus-, desígnase moi a miúdo co nome de cromosoma. Os cromosomas nos organismos superiores son visibles durante os procesos de división celular (mitose e meiose) en forma de corpos máis ou menos cilíndricos e de aspecto compacto. Pola súa facilidade para tinxirse, a substancia que forma os cromosomas recibe o nome de cromatina; nesta, o ADN portador da información xenética asóciase con histonas, outros tipos de proteínas, fragmentos de ARN e, en menor proporción, lípidos, catións bivalentes e enzimas. A estrutura dos cromosomas varía en función das fases do ciclo celular. No núcleo interfásico, aínda non en división, preséntanse en forma de longos filamentos invisibles ao microscopio óptico, agás certas partes que aparecen como masas de cromatina dispersas polo núcleo e que se fan visibles na división celular. Aparecen ao principio desta como un filamento con nós ou nobelos que teñen o aspecto de granulacións e reciben o nome de cromómeros. Nesta fase, os cromosomas teñen a aparencia dun rosario. Despois, o longo filamento cromosómico enrólase ata adquirir a forma dun bastón compacto, que se vai separando lonxitudinalmente en dúas partes, as cromátidas, que formarán os dous cromosomas fillos independentes. Ao falar de cromosomas, sen outra especificación, faise referencia aos que aparecen nestas fases e especialmente aos da metafase da mitose. O seu aspecto é de corpúsculos cilíndricos cun estreitamento, chamado centrómero, que os divide en dous brazos e que dirixe os movementos dos cromosomas durante a división celular. Segundo a posición do centrómero, os cromosomas clasifícanse en: metacéntricos, se se sitúa no centro e divide o cromosoma en dous brazos iguais; submetacéntricos, se está algo desprazado do centro e divide o cromosoma en dous brazos desiguais; acrocéntricos, se está moi preto dun extremo; e telocéntricos, se está nun extremo. Á parte do centrómero, o cromosoma pode presentar estreitamentos secundarios preto dos extremos dos brazos que delimitan unha proporción co nome de satélite. No extremo de cada brazo, o cromosoma ten un fragmento chamado telómero que controla que se manteña o tamaño en cada ciclo replicativo. Á fin do proceso de división, os cromosomas desenvólvense, ata que deixan de ser visibles ao volver o núcleo á interfase. Submicroscopicamente, o cromosoma está formado por un filamento continuo de cromatina constituída por unha única molécula de ADN de gran lonxitude que contén unha serie de múltiples xenes. Mediante técnicas xenéticas, pódense elaborar mapas dos cromosomas nos que se marca a posición dos xenes. Hai diferentes tipos de mapas nos que as distancias entre xenes teñen distinto significado, pero a ordenación dos xenes é sempre a mesma nunha especie determinada. A elaboración do mapa xenético humano é un labor de grande envergadura abordado polo Proxecto Xenoma Humano, que pretende, ademais, identificar non só a posición senón tamén a función de cada xene. As bacterias adoitan ter un só cromosoma, mais nos organismos superiores a cantidade de material xenético é moi alta e o ADN repártese entre diversos cromosomas. Agás nos casos en que hai anomalías, o número de cromosomas é o mesmo en todos os individuos dunha especie, e este número mantense mediante os mecanismos de división celular observados na mitose e na meiose. Na primeira, cada cromosoma divídese lonxitudinalmente en dous cromosomas fillos -idénticos entre eles e idénticos a aquel do que proceden- que pasan a unha célula filla diferente; deste xeito, as células fillas reciben un conxunto de cromosomas idénticos aos da nai. Na segunda hai un mecanismo que mantén a constancia do número cromosómico entre os individuos das especies con reprodución sexual e que presentan, como consecuencia, dúas fases en relación ao número de cromosomas. Os gametos teñen un número de cromosomas que é a metade dos que hai no cigoto. Non obstante , nos gametos hai un representante de cada un dos tipos de cromosomas existentes na especie, é dicir, unha dotación cromosómica completa. Denomínase haploide á fase que presenta un número de cromosomas dunha dotación completa (n) e diploide á que ten dúas dotacións completas (2n). Nas células diploides, os dous cromosomas idénticos reciben o nome de homólogos. Moitos organismos superiores presentan heterocromosomas ou cromosomas sexuais que se diferencian dos outros no feito de que nun dos sexos os dous compoñentes non son idénticos. A súa combinación determina o sexo dos individuos. Denomínase homogamético o sexo cos dous heterocromosomas idénticos e heterogamético o que os ten diferentes ou só ten un. Hai algúns tipos especiais de cromosomas, como os cromosomas xigantes ou politécnicos, que se dan especialmente nas células das glándulas salivais das larvas dalgúns dípteros, sobre todo das do xénero Drosophila. A súa orixe explícase polo feito de que estas células deixaron de dividirse -mentres que os seus cromosomas seguen a facelo- nun proceso especial; vanse duplicando dentro do núcleo e os novos filamentos quedan xuntos formando un feixe. Outro tipo son os cromosomas plumosos, presentes nos oocitos da maioría dos vertebrados e dalgúns invertebrados durante o diploteno da meiose. Son cromosomas desenvoltos, totalmente ou en gran parte, que van transcribindo a súa información, empregada para sintetizar un gran número de proteínas que realizarán a súa función durante o período de desenvolvemento. Os cromosomas poden sufrir alteracións no número ou na estrutura. As alteracións no número de cromosomas poden ser poliploidías, que afectan a toda a dotación de xeito que esta pasa de 2n a 3n, 4n, etc, ou aneuploidías, que afectan a un cromosoma, representado máis ou menos veces ca o resto. Un exemplo de aneuploidía é a trisomía 21 ou síndrome de Down, na que o individuo afectado ten tres dotacións do cromosoma 21. En canto aos cambios estruturais que poden sufrir os cromosomas, estes poden ser delecións (perda dun fragmento), duplicacións (repetición dun fragmento), inversións (xiro de 180° dun fragmento) e translocacións (desprazamento dun fragmento a outro lugar).

Anomalía adquirida polo cromosoma 22, caracterizada por un acurtamento dos seus brazos longos e producida habitualmente por unha translocación co cromosoma 9. É propia de enfermos afectados de leucemia mieloide crónica.