encomenda

Acción e efecto de encomendar ou encomendarse.

Dignidade de comendador nas ordes civís.

Cruz que os cabaleiros das ordes militares levaban na capa e no vestido.

Institución xurídica instaurada pola Coroa de Castela en América para regulamentar as súas relacións cos indíxenas. Na Antigüidade tardía era o acto polo que un home se confiaba á protección doutro. Na Idade Media, o acto de entrega acompañábase dun xuramento de fidelidade e homenaxe. A partir do s XII o termo designou as concesións de rendas que os reis casteláns lles facían ás ordes militares a cambio da súa defensa contra os musulmáns; incluían tamén as xurisdicións civil e criminal sobre os territorios, vilas e castelos encomendados. En época moderna transformáronse en señoríos territoriais, nos que as súas rendas e a súa xurisdición lle correspondía ao encomendeiro. Esta institución foi a base das encomendas ou repartimentos de indios aplicadas en América despois do descubrimento. Consistían na cesión temporal, por parte do rei a un encomendeiro, da percepción do tributo ou do traballo que o indio lle debía pagar á Coroa. A facultade de encomenda correspondíalle por dereito divino ao rei, que na maioría dos casos a delegaba en adiantados, gobernadores, presidentes de audiencia e vicerreis. O encomendeiro non tiña a propiedade nin dos indios, que eran súbditos do rei de Castela, nin da terra, que podía pertencer á Coroa, á comunidade indíxena, a outro súbdito castelán ou por unha doazón posterior ao propio encomendeiro. Se a encomenda era de servizo persoal, o encomendeiro tiña a obriga de evanxelizar os indios; se era de tributo, recibía unha renda. O gobernador Ovando implantouna por primeira vez na illa de La Española en 1503 e converteuse na base da vida económica dos conquistadores. Os abusos dos encomendeiros, que as perpetuaban, e o choque de culturas provocou un descenso demográfico na poboación indíxena antillana. No continente, en cambio, a existencia de grandes imperios permitiu a imposición da encomenda de tributo. Hernán Cortés introduciuna en México e Carlos I (1518-1556) permitiu os repartimentos de indios en Perú (1533) e México (1535). A explotación dos indios provocou a reacción dalgúns teólogos, entre os que destacaron, Antonio de Montesinos e Bartolomé de Las Casas, que na súa Historia de las Indias denunciou os abusos. As primeiras limitacións que estableceu a coroa foron as Leis de Burgos (1512), completadas polas Leis Novas (1542). Estableceron a non concesión de novas encomendas, mentres que as xa concedidas desaparecían ao caducar e os indios volvían depender da Coroa. Dende aquela, a institución camiñou lentamente cara á súa desaparición, ata que se aboliu no s XIX.

Administración ou custodia dunha igrexa baleira por un crego que percibía as rendas ou a provisión dun beneficio regular outorgado a un segrar, con dispensa da profesión relixiosa. Na encomenda temporal, o comendatario non tiña dereito sobre as rendas; pero a encomenda perpetua, dáballe dereito a gozar das rendas e dos beneficios como verdadeiro prelado ou beneficiario. O uso de encomendarlle a un bispo o goberno doutra diocese xa estaba vixente baixo Gregorio o Grande (finais do s VI). Algunhas concesións análogas, especialmente en abadías, foron moi numerosas desde o período carolinxio. O uso destas encomendas chegou a ser un abuso e difundiuse sobre todo durante o período do papado de Aviñón e durante os ss XV e XVI, ata que se opuxo o Concilio de Trento, que aínda que non as eliminou na práctica, especialmente para os cardenais, foi o inicio da súa lenta extinción.