inca

Relativo ou pertencente aos incas.

Membro da familia real dos incas.

Individuo do pobo inca.

Pobo de fala quechua orixinario da zona próxima ao lago Titicaca. Segundo as súas tradicións iniciaron a expansión co monarca mítico, Manco Cápac I, que estableceu a cidade de Cuzco. Coa coroación do inca Pachacútec Inca Yupanqui (1438) comezou o imperio histórico e a súa expansión máis alá das fronteiras do Perú actual. En 1471 sucedeuno o seu fillo Túpac Inca Yupanqui, que estendeu o imperio ata o centro de Chile, o altiplano boliviano e as selvas amazónicas. O seu fillo Huayna Cápac sucedeuno en 1493 e dedicouse a consolidar o imperio, mellorar a administración, as comunicacións e as defensas. Á súa morte (1525), dividiu o imperio entre os seus fillos Atahualpa, fillo dunha segunda esposa, e Huáscar, fillo da primeira esposa (coya) e heredeiro auténtico. As desavinzas entre ambos os dous irmáns foron aproveitadas por F. Pizarro, que culpou a Atahualpa da morte de Huáscar e ordenou a súa execución en Cuzco (1533). Durante os primeiros tempos da dominación española o imperio prolongouse nos reinados de Manco Cápac II (1536-1545), Sayri Túpac (1545-1560) e Tipu Cusi (1560-1571). O Imperio Inca concluíu coa resistencia do último descendente dos incas, Túpac Amaru I, que morreu en Cuzco (1572). A cultura dos incas caracterizouse pola súa orixinalidade. A base do imperio foi a perfecta organización do traballo da terra, da gandería e da minería, xunto cun extenso sistema de estradas que permitía controlar todo o territorio. Os campesiños tiñan que traballar as terras dos sacerdotes e do inca (prestación de traballo persoal ou mita); así mesmo, tiñan a obriga de traballar nas minas e formar parte do exército. Á fronte do imperio estaba o inca, personaxe de orixe divina e descendente do Sol, cun poder que non tiña límites. O seu sucesor era elixido polo propio soberano entre os seus descendentes, pero normalmente era o fillo da coya. A relixión incaica era o resultado da fusión de tres tradicións distintas: a civilización de Tiahuanaco, as civilizacións mochica e chimú, sometidas polos incas no s XV, e a propia tradición inca. Nela mesturábanse crenzas animistas e fetichistas co culto ás forzas da natureza. As principais divindades eran o Sol (Inti), a Lúa (Mamaquilla) e o deus creador (Viracocha), que lles ensinou aos homes o cultivo da terra, o tecido e todas as artes.

Arte desenvolvida polos incas. A arquitectura é esencialmente utilitaria e manifesta unha grande habilidade no traballo da pedra que permitiu construír grandes obras de enxeñería, como terrazas de cultivo, canais de irrigación, depósitos de auga, almacéns fortificados e camiños enlousados. Os muros tiñan unha certa inclinación e os tellados eran de madeira. Na arquitectura militar construíronse fortalezas, como as de Sacsahuamán, ao N de Cuzco, e murallas defensivas, como as de Machu-Pichu, santuario declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO (1983). No eido do urbanismo destaca a configuración de Cuzco, baseada en dúas diagonais que se cruzan nunha praza central e que forman catro zonas. Na cidade atópanse templos, como o recinto sagrado de Coricancha, e palacios (Colcampata). Os cronistas casteláns dan noticia de xoias de ouro e prata, e do gran desenvolvemento dos tecidos coa elaboración de mosaicos de plumas cos que decoraban os mantos, coroas e os grandes toucados das cerimonias. Non coñecían a roda de oleiro e a cerámica modelábase á man, aínda  que se empregaban moldes para a fabricación en serie. As pezas eran de uso doméstico ou ritual. A pintura empregábase para a decoración de botes de madeira (queros) e as representacións escultóricas, realizadas en pedra, eran zoomórficas e fitomórficas.