irlandés -sa

Relativo ou pertencente a Irlanda.

Natural ou habitante de Irlanda.

Lingua do grupo gaélico das linguas celtas, que se fala principalmente na Irlanda occidental. Na segunda metade do s V xa se documenta o irlandés primitivo en inscricións funerarias escritas en alfabeto ogámico. Na primeira metade do s VI existe a etapa denominada irlandés arcaico, tamén recollida en inscricións ogámicas e nalgunha glosa. Despois de mediados deste século está o irlandés antigo, no que aínda se distinguían dúas etapas: o irlandés antigo inicial (ó redor do 550-700), documentado nunhas poucas inscricións ogámicas e glosas con arcaísmos fonéticos, e o irlandés antigo clásico (ó redor de 700-900) que se recolle nas glosas de Würzburg (sobre o 750), Milán (sobre o 800) e Sankt Gallen (sobre o 850). Entre o 900 e o 1200 pásase ao irlandés medio, con extensos e abundantes textos literarios. A partir do 1200 comeza o irlandés moderno. Entre os ss XIII-XVII, o chamado irlandés moderno clásico foi unha norma común estándar para os dialectos irlandés, manx e escocés, que, ao mesmo tempo, se van diferenciando cada vez máis. A partir do 1600 documéntanse os primeiros testemuños escritos en irlandés. OBS: Tamén se denomina gaélico de Irlanda.

Arte desenvolvida en Irlanda. Da Idade do Bronce consérvanse lúnulas de ouro e machados, e do período de La Tène, o colar de Broighter. O desenvolvemento dunha cultura local cristiá e monástica, non suxeita ás invasións, deu lugar ao estilo irlandés dos ss VI-IX, baseado en elementos célticos e coptos, estes últimos introducidos por san Patricio e mantidos polos intercambios con Exipto e Siria. Desta época consérvanse piares, estelas con decoración xeométrica (Fahan Mura e de Carndonagh, s VII), cruces de pedra con escenas bíblicas (Monasterboice e Ruthwell), pezas de ourivería e manuscritos miniados, entre os que destacan os evanxeliarios de Durrow, Kells e Lindisfarne. De estilo gótico son a catedral de Dublín, totalmente reconstruída, e os castelos de Dangan e Luimneach, e do derradeiro cuarto do s XVII, o Royal Hospital, de W. Robinson, e a Duana, de J. Gandon, os dous en Dublín. A arquitectura do s XIX mesturou o neogótico e o neoclásico (catedrais de Cork e Killarney). No comezo do s XX a pintura achegouse ás esquematizacións célticas na obra de L. le Brocquy. Francis Bacon, de orixe irlandesa, integrouse no ambiente artístico inglés.

escritura insular.

Literatura cultivada en Irlanda en lingua irlandesa. Inicialmente desenvolvéronse tres ciclos épicos precristiáns: o mitolóxico, o dos fenianos (do s XI ao XVIII) e o dos ulates, heroes semimíticos do s I. Logo apareceron os filid, poetas doutos, desprazados no s XIII polos bardos, ao servicio das familias poderosas. Co cristianismo introduciuse en Irlanda a cultura clásica, que nunca tivo un papel decisivo; aínda así, ambas as dúas tendencias chegaron a fusionarse nalgúns xéneros. No s XII comezou a conquista da illa polos ingleses e prohibiuse o uso do irlandés. A partir do s XVII comezou a realizarse unha literatura reivindicativa da propia tradición. O renacemento literario do s XIX tivo lugar basicamente en inglés; fundouse unha sociedade para a defensa da lingua irlandesa (1876), o periódico Irisleabhar na Gaedhilge (1882-1909) e a Connradh na Gaedhilge ou Liga Gaélica (1894), ademáis das achegas dos eruditos John O’Donovan e E. O’Curry. No s XX xurdiron as reivindicacións nacionalistas con W. Joyce, S. Hayes, J. Synge e D. Hyde. En lingua gaélica destacaron Pádraig Mac Piaraís, Pádraig Ao Conaire, Tadhg Ao Donnchadha e Piaras Béaslaí. A fundación do Abbey Theatre, ao que estiveron vinculados S. O’Casey e W. B. Yeats, Premio Nobel en 1923, confirmará a evolución da literatura irlandesa. Posteriormente tamén destacaron  Máirtín Ao Cadhain, e nos últimos anos os poetas recollidos na antoloxía Nuabhéarsaïocht (Poesía nova, 1950). De orixe irlandesa, son J. M. Synge, J. Joyce, B. Shaw, O. Wilde e os premios Nobel S. Beckett e S. Heaney.

Arte musical cultivada en Irlanda. A música tradicional irlandesa é moi rica en ritmos (reel, jig, hornpipe, air), instrumentos (arpa, tin wisthle, bodrhan, uillean pipe, etc) e música vocal. Os cantos dos bardos conserváronse ao longo dos anos, e así foi como se coñeceron as composicións de T. O’Carolan, destacado arpista do s XVI. As danzas máis típicas son o planxty e o reel, e requiren unha destreza rítmica e de movementos moi elevada. Moitas son as formacións musicais e intérpretes que contribuíron a recuperar o abundante folclore irlandés, entre os que cómpre mencionar solistas como Liam O’Flynn ou Sean Potts, e grupos como Boys of the Lough, The Dubliners ou The Chieftains, estes últimos con máis de corenta anos de traballo a prol da música tradicional do seu país.