métrica

Técnica que estuda a medida do verso segundo o número de sílabas que o compoñen, as diferentes combinacións e os seus tipos. A métrica grega e latina, que deriva da primeira, fundaméntanse na cantidade das sílabas, que podían ser longas (¯) ou breves (˘) (métrica cuantitativa). Unha agrupación determinada de sílabas longas e breves formaban os pés métricos, e dun conxunto destes obtíñase como resultado o verso, que se agrupaban en estrofas. Os versos dunha lonxitude determinada adoptaron a cesura, pausa ou ruptura marcada dentro do verso, que o divide en dous hemistiquios. Cada pé constaba dun tempo forte ou marcado (arsi) e dun tempo feble (tesi). Non está moi clara a orixe da métrica grega, pero si se pode facer un seguimento de como os romanos foron tomando as formas métricas gregas e as trasladaron ao seu sistema. Dentro da métrica latina tan só hai un verso que se coñeza que non sexa de orixe grega, o saturni. A evolución da lingua latina fixo que se fose perdendo o sentido da cantidade silábica, e que a partir dos ss XI-XII, ao ir adquirindo a lingua vulgar a condición de literaria, se fose adoptando gradualmente unha métrica baseada no acento e no número de sílabas de cada verso (métrica silábica). O cómputo silabico está condicionado por diferentes fenómenos como a sinalefa, a sinérese, a diérese ou o hiato. O verso denomínase segundo o seu número de sílabas (bisílabo, trisílabo, etc) e agrúpanse en versos de arte maior (ata 8 sílabas, inclusive) e de arte menor (máis de 8 sílabas), e os acentos determinan o ritmo do verso e o verso mesmo, e cada verso dunha certa extensión, segundo o ritmo, ten polo menos dous acentos, un obrigatorio, o último do verso, e outro flutuante nas primeiras sílabas. En relación coa medida dos versos está a cesura, se é necesaria, e en relación co verso autónomo e co decurso dentro das combinacións versais, a pausa métrica. Os versos definidos polos seus elementos rítmicos e medidos por un número fixo de sílabas con forma regular, son denominados isosilábicos, mentres que os irregulares e flutuantes, aínda que completos desde o punto de vista rítmico, son denominados anisosilábicos. Outro elemento importante é a rima, que constituíu un fenómeno marxinal da métrica propiamente dita, e que caeu no terreo da realización artística. A combinación métrica (estrofa) é unha organización rítmica unitaria que pode ser autónoma como resultado da unión de diferentes versos, e que admite diversas e variadas formas, que van desde a serie elemental de versos e grupos regulares a estrofas propiamente ditas, que se estruturan en composicións de estrofismo aberto ou en poemas de forma fixa.

Organizacións rítmicas unitarias e a miúdo autónomas, que proveñen do enlace de diferentes versos. A forma máis elemental é a serie de versos monorrimos, empregada pola canción de xesta e outros xéneros poéticos narrativos. Esta forma evolucionou de diferentes xeitos, en especial pola bipartición de versos longos en dous curtos, dos que os pares levan a rima e os impares quedan libres (como o romance heptasílabo castelán). As primeiras manifestacións de métrica peninsular son de tipo tradicional e xograresco, baseadas no verso octosílabo, no anisosilabismo, na asonancia, no pareado e nas series ou tiradas monorrimas, que poden organizarse en grupos co mesmo número de sílabas ao longo do poema, formando estrofas rudimentarias. A combinación de tres versos pode formar unha estrofa autónoma como o refrán ou outras agrupacións que posúen unidade conceptual, pero correntemente limítase a organizarse en estruturas máis amplas e estables. O estrofismo toma unha maior consistencia a partir da combinación de catro versos, enlazados por dúas rimas. No s XIII xurdiu a métrica culta en lingua romance a través do mester de clerecía, baseada nos versos alexandrinos, na consonancia e no cuarteto monorrimo. A estrofa de cinco versos combina dúas rimas. A estrofa de seis, na Idade Media, estaba constituída pola unión de dous tercetos ou pola alternancia de dúas rimas, sempre en metros curtos; pero a partir do Renacemento obtivo unha maior fixación e riqueza métrica. A estrofa de dous versos curtos presentou un bo número de combinacións (copla real, décima, etc). As estrofas de sete, nove e doce versos, como tamén o lai, foron pouco estables. Nos poemas de forma fixa, formados por un refrán, colocado na cabeza da peza, e por estrofas que o comentan, o canto individual (estrofa) e o colectivo (refrán), dependen da forma estrófica adoptada e da incidencia do refrán sobre ela (rondó, virelai). No s XVI produciuse unha gran revolución métrica co cambio das tendencias peninsulares e a introdución de formas estranxeiras como o hendecasílabo procedente de Italia, substituto do hexámetro latino, e de estrofas como a lira e o soneto, aínda que continuou con forza a poesía de tipo popular e cortesán, co octosílabo, empregado sobre todo en décimas. Os esquemas métricos da lírica galego-portuguesa proveñen na súa maioría da lírica provenzal, onde as cobras se agrupan en cantigas, de mestría ou de refrán, e poden ser de varios tipos, como as cobras unisonantes, singulares, dobras, ternas, alternas, capcaudadas, capdenais, capfinidas e retrogradadas.