Dombate, dolmen de ou dolmen da Fornela

Situado en San Xoán do Borneiro (Cabana) nunha pequena chaira orientada cara ao interior, no límite coa comarca de Soneira-Xallas. Trátase dunha das antas máis coñecidas de Galicia, mencionada xa por Eduardo Pondal. Escavouse parcialmente entre os veráns de 1987 a 1989 nunha intervención que dirixiu Xosé María Bello Diéguez. Está composto por unha estrutura megalítica de cámara poligonal de grandes dimensións (4,20 x 2,90 m), con sete lousas chantadas e inclinadas cara ao interior e unha de cubrición. O corredor, ben diferenciado, conserva parte do seu alzado (tres laxes a cada lado), da súa cubrición (unha lousa desprazada cara á dereita das chantas) e a lousa de peche; orientado cara ao O, ten unha lonxitude de 4,10 m, unha anchura variable entre os 95 e os 140 cm e unha altura que diminúe a medida que se afasta da cámara principal, que oscila entre os 95 e os 150 cm. O túmulo, duns 24 m de diámetro e 1,80 m de altura, estaba formado por unha masa de terra escura recuberta parcialmente dunha coiraza pétrea, con pedras planas depositadas horizontalmente e que sinalaban o perímetro tumular e pedras ben trabadas na zona interior. Durante a escavación do espazo funerario, descrubríronse gravados e pinturas. Os gravados aparecen en tres lousas da cámara nas que se diferencian tres figuras semellantes: a primeira, presenta unha imaxe bicónica, formada por trazos paralelos cun eixe vertical estendido e unha base trapezoidal; a segunda, ten un corpo trapezoidal e un trazo en forma de asa; e a terceira, cun trazado parello ás anteriores, presenta debaixo dela varias liñas ondulantes e serpentiformes. As pinturas aparecen na totalidade das lousas da cámara e do corredor, articuladas en dous rexistros horizontais separados por una banda vermella festonada de puntos vermellos e negros. Presentan unha composición marcadamente xeometrizada, que se pode emparentar con outros modelos do N de Portugal, Galicia e Asturias. O enxoval está composto por restos cerámicos, material lítico e un conxunto de obxectos identificados como idoliños. Baixo o monumento visible apareceron os restos dun megalito máis vello e de menor tamaño e complexidade, cunha cámara simple alongada e aberta, composta por nove ortostatos, orientada ao L-SL, cunhas dimensións de 240 x 190 cm. O túmulo, cunha planta circular de 10,5 m de diámetro, aparecía cuberto en gran parte por unha coiraza de pedras. Esta é a primeira ocasión na que apareceu este fenómeno de sucesión de monumentos no mesmo emprazamento ritual. Foi declarado Ben de Interese Cultural en 1978.