escocés -sa

Relativo ou pertencente a Escocia, aos seus habitantes ou á súa lingua.

Natural ou habitante de Escocia.

Lingua que pertence á familia celta do phylum indoeuropeo que se fala, sobre todo, na Escocia occidental. Dentro desta familia clasifícase no grupo goidélico do celta insular. O escocés (ou gaélico de Escocia) deriva do irlandés antigo (ou gaélico de Irlanda) que os irlandeses introduciron no s V en Escocia e que se estendeu ata o Clyde no s XVI. Desde o s XI o inglés foise introducindo na aristocracia escocesa e a partir do s XIII chegou a súa influencia á rexión do sur (Lowlands). Así, foi perdendo dominios lingüísticos ata que o seu uso quedou practicamente reducido ás illas occidentais das Highlands, ou rexión do norte. Afastado da literatura, o escocés mantívose nos rexistros orais ata que no s XVIII o poeta escocés James Mac Pherson publicou, baixo o título de Ossian, as vellas lendas celtas, que posteriormente traduciu ao inglés. Foise constituíndo como lingua diferente do irlandés ao recibir as influencias do nórdico e do inglés. Moi fragmentado dialectalmente, entre as súas características lingüísticas, cómpre destacar: as consoantes oclusivas /p/, /b/, /k/, /g/ poden pronunciarse fricativas [f], [v], [x], [γ] pola influencia dos sons precedentes; a súa estrutura fonolóxica caracterízase pola aspiración e a flexión interna; os substantivos teñen dous xéneros (masculino e feminino) e dous números (singular, engadindo -an, e plural) e declínanse en catro casos (nominativo, xenitivo, dativo e acusativo); o acento xeralmente vai na primeira sílaba; os verbos son bastante regulares e só usan os pronomes persoais cando son necesarios; distinguen entre formas verbais independentes, que se conxugan en dúas voces, tres modos (indicativo, imperativo e subxuntivo) e dous tempos básicos (pasado e futuro), e dependentes, que se usan en oracións negativas, interrogativas e condicionais; e a orde habitual da oración é verbo + suxeito + complementos. Ademais, escríbese en caracteres latinos e distingue acentos agudos e graves. Mantéñense falantes de escocés nas Highlands e nas Hébridas, e pequenos núcleos de falantes en Glasgow, Edimburgo, Londres e Nova Escocia (Canadá).

Danza rápida aparecida en Inglaterra e Francia cara ao 1780. O compás é de 3/2 ou 2/4. A súa orixe, malia o nome, non é escocesa senón inglesa. Beethoven e Schubert escribiron escocesas para piano.

Aplícase á peza ou ao tecido de la, seda ou doutras materias primas que se caracteriza por ter un debuxo de cadrados formado por liñas de diferentes cores que se entrecruzan.

Arte desenvolvida en Escocia. As primeiras manifestacións artísticas son as cámaras sepulcrais neolíticas e os círculos líticos da Idade do Bronce. Da época romana destaca a muralla de Antonino (143). Coa introdución do cristianismo, impúxose o denominado estilo irlandés, formado, segundo algúns historiadores, entre os pictos do NL de Escocia. O estilo unía os motivos celtas autóctonos baseados no decorativismo abstracto cos coptos chegados por vía marítima. As obras máis importantes deste momento son a cruz de Ruthwell (s VII) e o evanxeliario de Lindisfarne (687-721). Tralo establecemento dos normandos contruíronse, entre outros, os castelos de Duffus, Caerlaverock e Threave. Cara ao s X comezou a edificación de torres redondas nas igrexas, como por exemplo en Egilsay. No eido da arquitectura románica do s XII destacan a abadía de Jedburgh e o mosteiro de Kelso. Da arte gótica, sobresaen a abadía de Dundrennan e o coro da catedral de Glasgow. O brillo e a artificiosidade da arte céltica foron unha das constantes da arte escocesa, aínda que a partir do s XVI tiveron maior influencia o moralismo e a austeridade impostas polo calvinismo. Destacan, entre outras obras, a capela Rosslyn (1450) e a catedral de Saint Giles de Edimburgo. As primeiras formas do Renacemento aplicáronse á decoración arquitectónica baseada nos modelos franceses. Cómpre salientar a decoración do castelo de Edimburgo e do palacio de Falkland. Ademais, destacaron os castelos Kellie (1573), Balmanno, Dundarave (1596) e Crathes (1596). Iñigo Jones (1573-1652) realizou o hospital de Heriot (1628-1629) en Edimburgo nun estilo clasicista que reinterpretou William Bruce (?-1710), entre outras obras, na Holyrood House (1671). Robert Adam (1728-1792) construíu, entre outras obras, a Charlotte Square (1791), característica urbanización xeorxiana, a Register House e a Universidade de Edimburgo. O proxecto urbanístico máis relevante do s XVIII foi a New Town de Edimburgo, de J. Craig. En pintura destacaron Allan Ramsey (1713-1784), pintor da corte de Xurxo III, que se anticipou ao retrato italiano posto de moda por J. Reynolds e sir Henry Raeburn (1756-1823), que desenvolveu un intenso labor cultural culminado, despois da súa morte, coa creación da Royal Scottish Academy en 1826. No s XIX desenvolvéronse na arquitectura dúas grandes correntes historicistas. A corrente goticista estivo representada, entre outras obras, pola catedral de Saint Mary de Edimburgo, obra de George Gilbert Scott (1880-1960) e pola igrexa de Saint John de W. Burn, polo Marishall College de Aberdeen de Mackenzie e polo monumento a Walter Scott en Edimburgo. O clasicismo supuxo a adaptación do neogrego na construción de obras, como a High School de Edimburgo de Thomas Hamilton, a Royal Scottish Academy de William Henry Playfair (1789-1857), a National Gallery (1850) ou as obras de Alexander Thomson (1817-1875), coñecido como o Grego. O século culminou coa creación da chamada escola de Glasgow, representante do modernismo escocés. Ch. R. Mackintosh (1868-1928), a personalidade máis destacada, ofreceu na Glasgow School of Art as características máis importantes do grupo, que fixeron que a escola superase o propio modernismo e enlazase cos movementos racionalistas. Entre as construcións posteriores destacan a Universidade de Stirling (1961) e o centro cidadán de Cumberland.

Escola filosófica fundada en Aberdeen no s XVIII por Thomas Reid, Dugald Stewart e James Oswald, entre outros. Representa unha reacción contra as consecuencias do sensismo de J. Locke, da cosmoloxía de G. Berkeley e do escepticismo de D. Hume. Afirma a indubitabilidade do common sense (sentido común) e a existencia dunha verdade transcendental, que se fundamenta na posibilidade de que o obxecto da percepción se dea de forma inmediata. Os seus temas céntranse na gnoseoloxía e a moral.

Escocia ten unha literatura de temática común e de desenvolvemento paralelo á literatura de Irlanda dende o s VI. Os poetas medievais escoceses son coñecidos polo Libro do deán Lismore (s XVI), compilación integrada por poetas e por baladas anónimas relativas aos fenianos e a Cuchulainn. Entre os bardos escoceses destacou Iain Lom (ss XVII-XVIII). O período de ouro da poesía foi no s XVIII, con Alexander Mac Donald, autor dun dicionario gaélico-inglés, e cunha colaboración anglo-escocesa máis estreita. Figuras destacadas e creadoras de escola foron o poeta e musicólogo Robert Burns (1759-1796), autor de Poems, chiefly in the scottish dialect (Poemas, principalmente en dialecto escocés, 1786); sir Walter Scott (1771-1832), recolleu lendas e baladas escocesas e evocou o pasado histórico do país en obras como Rob Roy (1818), Quintin Durward (1823) e Ivanhoe (1820); e Robert Louis Stevenson (1850-1894), ensaísta, poeta e novelista autor de Treasure Island (A illa do tesouro, 1883), The strange case of doctor Jekyll and Mr. Hyde (O estraño caso do doutor Jekyll e Mr. Hyde, 1886), The black arrow (A frecha negra, 1888) e The master of Ballantrae (O señor de Ballantrae, 1889). En 1890 fundouse a An Comunn Gaidhealach. No s XX destacou Angus Robertson (1870-1948) e, posteriormente, Somhairle Macghilleathain e Deorsa Caimbeul Hay.

Giraldus Cambrensis, na Topographia Hibernica (1190?), foi o primeiro en facer referencia á arte musical e o mosteiro de Saint Andrews foi o centro da música polifónica. Doutra banda, xurdiu unha música popular baseada no instrumento máis típico do país: o bagpipe, variante da cornamusa. Non se coñecen nomes de compositores ata o s XVI; no Saint Andrews Psalter (O salterio de Saint Andrews, 1556) hai pezas de David Peebles e de Robert Johnson. No s XIX espertou a música nacional escocesa con figuras como Alexander C. MacKenzie (1847-1935), Jonh B. McEwen (1868-1948) e William Wallace (1860-1940).