espazo
(< lat spatĭu)
-
s
m
[FILOS]
Elemento que se representa, en principio, como un baleiro ilimitado, continuo, tridimensional e continente de todos os obxectos sensibles, dentro do que estes poden cambiar de posición. Está relacionado coa extensión dos corpos reais, aínda que, sen conter ningún corpo real, continúa a súa existencia. O concepto naceu da reflexión sobre a relación que existe entre a representación do espazo e a extensión dos corpos reais. Na filosofía grega, as reflexións sobre o espazo polarizáronse nas posicións representadas por Parménides, que negaba a existencia da nada e do baleiro, e por Demócrito, que afirmaba a súa existencia co fin de xustificar o movemento. Platón definiuno como o habitáculo das cousas creadas e Aristóteles como o lugar onde as cousas son particularizacións. Posteriormente, Teofrastro adoptou unha idea relacional do espazo, Estratón unha idea de espazo absoluto e os estoicos mesturaron ambas as comprensións. Na Idade Media entendeuse como un receptáculo en que se distinguía entre espazo real e imaxinario. Na época moderna, entre os racionalistas centroeuropeos, foi unha realidade substancial; para R. Descartes foi unha cousa extensa, para N. de Malebranche unha cousa intelixible e para B. Spinoza o atributo infinito de Deus. Os filósofos británicos J. Locke e G. Berkeley, entre outros, analizárono dun xeito empírico e catalogárono como unha cousa ideal. No s XVII xurdiu a polémica entre I. Newton e S. Clarke, por unha banda, que o entendían como unha realidade absoluta e G. W. Leibniz, pola outra, que o concibía como unha simple relación. A concepción de R. G. Boscovich baseouse na consideración do espazo como unha cousa real e ao mesmo tempo ideal. A idealidade do espazo foi afirmada por I. Kant, que o considerou unha forma a priori da sensibilidade. Idealistas alemáns, como J. G. Fichte e G. W. F. Hegel acentuaron o factor de produción espiritual da representación do espazo. No s XX cómpre destacar as achegas de H. Minkowski e de A. Einstein coa teoría da relatividade.
-
[ASTRON]
-
s
m
Extensión, fóra da atmosfera terrestre, en que se sitúan os astros. OBS: Nesta acepción tamén recibe o nome de espazo sideral e espazo cósmico.
-
espazo aéreo
Sector da atmosfera comprendido entre a superficie terrestre é o límite practicable pola navegación aérea sobre o que se prolonga a soberanía territorial dun Estado.
-
espazo planetario
Espazo que contén os planos das órbitas que percorren os planetas arredor do Sol.
-
s
m
-
-
s
m
Porción delimitada da extensión que conteñen todos os corpos existentes.
-
s
m
Extensión que ocupa un corpo.
Ex: Os libros ocupan moito espazo no andel.
-
s
m
[XEOG]
Medio en que se desenvolven os procesos xeográficos (relacións entre os fenómenos físicos e o home); en sentido amplo, a totalidade da superficie terrestre. Desde un punto de vista descritivo, divídese en zonas, áreas e rexións, segundo os criterios que se adopten para definir esa división. Constitúe un elemento indispensable nas análises dos fenómenos humanos (sociais, económicos, históricos, etc).
-
espazo vital
Espazo necesario para o desenvolvemento dun individuo ou dunha comunidade.
-
espazo natural
Política medioambiental.
-
s
m
-
s
m
-
Distancia que existe entre dous corpos ou lugares.
-
Separación que hai entre as liñas dun texto.
-
Separación entre as letras ou as palabras que conforman unha liña nun texto.
-
[GRÁF]
Peza metálica de diversos grosores coa que se separan palabras e letras e se xustifican as liñas.
-
[MÚS]
Separación existente entre dúas liñas consecutivas do pentagrama.
-
-
s
m
Porción de tempo.
-
[MAT]
-
s
m
Forma ou estrutura imaxinada loxicamente, á que pertencen todas as figuras que se estudan nunha determinada teoría e onde se realizan todas as operacións ou construcións que nela se desenvolven.
-
espazo de probabilidade
Espazo medible en que está definida unha probabilidade P(Ω,Q,P).
-
espazo afín
Carácter dun conxunto A respecto a un espazo vectorial E, co que se pode definir unha aplicación E´A → A tal, que para todo par (•,a), onde • pertence a E e a pertence a A, lle corresponda o elemento •+a de A. Esta aplicación ten que verificar as propiedades seguintes:
1)(u+•)+a=u(•+a)
2)ß+a=a
3)dados os elementos a e b de A, existe un único ï de E tal que ï+a=b
Estúdiase dentro do contexto da xeometría analítica. -
espazo case compacto
Espazo que satisfai o axioma de Borel-Lebesgue.
-
espazo compacto
Espazo topolóxico en que se cumpre a propiedade de que, dado un recubrimento aberto calquera do espazo, hai unha sobrecubrición finita. O teorema de Tikhonov afirma que o produto de espazos compactos é un espazo compacto.
-
espazo completo
Espazo topolóxico onde toda sucesión de Cauchy converxe desde un punto do espazo.
-
espazo conexo
Espazo topolóxico que non se pode expresar como a reunión disxunta de dous subespazos abertos non baleiros. Todos os espazos topolóxicos arco-conexos, nos que dados dous puntos do espazo hai un arco da curva que os une, son conexos.
-
espazo dual
Espazo das formas lineais sobre un espazo vectorial.
-
espazo mostral
Conxunto Ω de todos os acontecementos posibles na realización dun experimento aleatorio. Tamén se coñece co nome de universo.
-
espazo euclidiano
Espazo de Euclides.
-
espazo funcional
Conxunto de funcións dotado dunha estrutura topolóxica.
-
espazo medible
Par (Ω,Q) determinado por un espazo mostral Ω e unha σ-álxebra Q, que é unha familia de subconxuntos de Ω pechada polas operacións de inserción, de unión e de conxunto complementario ou diferencia.
-
espazo métrico
Espazo topolóxico que ten a topoloxía definida por medio dunha distancia.
-
espazo proxectivo
Conxunto de clases de equivalencia, P, de puntos de Rn+1-{0}, onde Rn+1 é un espazo vectorial de dimensión n+1, obtidas pola relación: dous puntos x e x’ están relacionados se están aliñados coa orixe. O seu estudo pertence á xeometría proxectiva.
-
espazo vectorial
Grupo abeliano E en que hai definida unha lei de composición externa con elementos dun corpo K, K´E → E tal, que ao par (λ,e) lle corresponde o elemento e, e se cumpren as propiedades (λ+μ)e=λe+μe, λ(e+f)=λe+λf, λ(μe)=(λμ)e, e 1e=e. Os elementos de E chámanse vectores, e os elementos de K, escalares. Calquera vector de E que se poida expresar da forma x=λ1 v1+λ2 v2 +...λkvk chámase combinación lineal dos vectores v1,...,vk, e forma un subespazo vectorial de E chamado subespazo xerado polos xeradores do subespazo. Un sistema de vectores {vi }, onde i ∈ I , chámase linealmente independente se non existe ningunha combinación lineal non nula dos seus elementos que sexa igual a cero. Un conxunto de xeradores do espazo E que sexan linealmente independentes recibe o nome de base. Pódese demostrar que todo espazo vectorial admite unha base e que todas as bases dun espazo vectorial teñen o mesmo cardinal, e en particular, se son finitas, todas teñen o mesmo número de elementos. Este número é a dimensión do espazo. Calquera vector se pode expresar en función da base en forma de combinación lineal, e a expresión é única. Os coeficientes que forman parte da combinación lineal son as compoñentes do vector na base dada. Se E e F son dous espazos vectoriais, unha aplicación f: E → F chámase lineal ou morfismo se verifica f(x+y)=f(x)+f(y) e f(λx)=λf(x) para calquera x, y pertencente a E e para todo λ pertencente a K. O conxunto de elementos de E que teñen imaxe nula na aplicación chámase núcleo do morfismo f (Nuc f ou Ker f) e é un subespazo de E. O conxunto de elementos de F que son imaxe dalgún elemento de E chámase imaxe de f (Im f) e é un subespazo de F. No caso que E e F sexan de dimensión finita, as imaxes dos vectores dunha base e1,...,en de E xeran Im f, e a dimensión de Im f que é o número de vectores f(e1),...,f(en) linealmente independentes chámase rango da aplicación lineal. Os vectores f(ei) pódense escribir en forma de matriz. Para atopar a imaxe dun vector nunha aplicación lineal, pódese multiplicar a matriz da aplicación pola matriz columna formada polas compoñentes do vector na base correspondente. Cando se intenta aplicar este método para atopar a antiimaxe dun vector, chégase ao estudo dos sistemas de ecuacións lineais. As aplicacións lineais do espazo vectorial E sobre o corpo K chámanse formas lineais e constitúen un espazo vectorial chamado dual do espazo E (E’ ou E*). Se o espazo ten dimensión finita, a dimensión do espazo dual coincide coa do espazo E. No caso de dimensión finita, as formas lineais están representadas por matrices dunha soa fila e n columnas. A parte da álxebra que estuda a estrutura do espazo vectorial chámase álxebra lineal. A súa orixe ten lugar na xeometría analítica, que empezou a desenvolver Descartes, aínda que Fermat xa a insinuara. Pero ata Gauss non apareceu a suma de vectores do espazo euclidiano perfectamente manexada, e ata Grassmann, Möbius e Hamilton non se estableceu o concepto abstracto de espazo vectorial. Gauss estudou tamén espazos vectoriais de dimensión superior a tres, pero non foi ata Cayley e Grassmann que este estudo se fixo prescindindo de cuestións de interpretación.
-
espazo vectorial topolóxico
Espazo vectorial real ou complexo cunha topoloxía en que son continuas as operacións de espazo vectorial.
-
espazo normado
Espazo vectorial dotado dunha norma.
-
espazo normal
Espazo topolóxico en que, dados dous espazos pechados disxuntos, existen dous espazos abertos tamén disxuntos que os conteñen.
-
espazo orientado
Espazo vectorial dotado dunha orientación.
-
espazo prehilbertiano
Espazo vectorial E definido sobre o corpo complexo L en que está definida unha forma hermitiana positiva non dexenerada. O seu nome débese ao feito de que a partir deste espazo se define o espazo de Hilbert mediante un proceso de compleción.
-
espazo topolóxico
Conxunto X en que tivo lugar unha topoloxía. Os conxuntos da familia dada chámanse abertos e os seus complementarios, pechados. Algúns espazos topolóxicos teñen a súa topoloxía definida por medio dunha distancia. Son exemplos disto a recta real O e os espazos euclidianos de dimensións superiores On. Tamén se pode definir o concepto de espazo cociente por unha relación de equivalencia e o concepto de produto de calquera familia de espazos topolóxicos.
-
s
m
-
s
m
[ARQUIT]
Extensión relativa á obra arquitectónica. O concepto apareceu en arquitectura na obra de Alois Riegl Die Spätrömische Kunstindustrie nach den Funden in Österreich (A produción romana tardía segundo os achados en Austria, 1901), na que se realizaba unha interpretación espacial da obra arquitectónica desde os exipcios ata finais da época paleocristiá. Bruno Zevi, en Saper vedere l’architettura (Saber ver a arquitectura, 1948), interpretou os diferentes momentos arquitectónicos e insinuou a importancia do contexto cultural de cada época. O aspecto culturalista desenvolveuno, entre outros, Pierre Francastel en Peinture et société (Pintura e sociedade, 1951), obra en que tentou explicar a concepción do mundo nun momento determinado a través da concepción espacial. Posteriormente, Giulio Carlo Argan estableceu como compoñentes do concepto de espazo a natureza (mundo físico) e a historia (feitos desenvolvidos), e afirmou que, segundo sexan interpretados estes compoñentes, a estrutura da obra que se realice será diferente.
-
s
m
[COMUN]
Programa de radio ou televisión.
-
[FÍS]
-
espazo imaxe
Lugar xeométrico das posibles posicións onde se pode formar a imaxe dun obxecto mediante un sistema óptico.
-
espazo obxecto
Lugar xeométrico das posibles posicións onde se pode situar o obxecto dun sistema óptico para podelo observar mediante este sistema.
-
espazo imaxe
-
espazo de Douglas
[ANAT]
Fondo de saco moi profundo que forma o peritoneo, entre a cara anterior do recto e a cara posterior da vexiga urinaria (no home); ou entre a cara anterior do recto e a cara posterior do útero, ou a cara posterior da vaxina (na muller).
-
espazo-tempo
[FÍS]
Sistema tetradimensional en que calquera cantidade física pode ser localizada especificando a súa posición nas tres dimensións espaciais e mais o tempo; tamén indica a realidade física que existe dentro deste sistema. Foi introducido por H. Minkowski en 1908 co fin de presentar, dunha maneira elegante e simple, a formulación matemática da relatividade espacial; por iso se coñece tamén como espazo de Minkowski.
-
-
s
m
[LIT]
Marco, ou marcos, en que se desenvolven os acontecementos e que en si mesmo configura o mundo ou mundos literarios en que se sitúa a acción, os personaxes e os conflitos. Na maioría dos textos dramáticos, este espazo aparece determinado de forma explícita nas indicacións espaciais e temporais que anteceden e acompañan os diálogos. Noutras ocasións, o mundo dramático está implícito nos diálogos dos personaxes, que o van configurando segundo progresa a acción. Nalgunhas propostas máis avanzadas o espazo presenta un grao considerable de abstracción. Con independencia da súa concreción textual, trátase dun espazo virtual que os lectores e lectoras van construíndo no acto da lectura.
-
espazo teatral
[ESPECT]
Sitio onde ten lugar a representación e que habitualmente contén un espazo para o traballo do elenco e un espazo para a contemplación dese traballo por parte do público, aínda que nalgúns espectáculos de rúa e mesmo de interior, eses dous espazos están en permanente transformación, como acontecía cos grandes espectáculos comunitarios medievais ou de teatro de rúa. Presenta unha evolución permanente desde Grecia e Roma. O Renacemento comezou a configurar un novo marco de comunicación e recepción que derivou nos teatros á italiana, que a burguesía adaptou ás súas necesidades de lecer e entretemento. Contra finais do s XIX, xa existía en Europa unha considerable variedade de espazos teatrais que ían desde a taberna en que se representaban pequenas escenas de moi diversa temática, ata os teatros de ópera.
-
espazo escénico
[ESPECT]
Concreción escénica do espazo dramático en que viven os personaxes, transcorre a acción e se desenvolven situacións e conflitos. Pode ter entidade física, a partir da creación escenográfica e doutros elementos propios da plástica teatral, ou ser suxerido por moi diversos medios, desde a música e a iluminación, ata os diálogos e o discurso dos personaxes. Cada corrente artística configura unhas liñas xerais desde as que se deseña e constrúe o espazo escénico, como a escena naturalista, simbolista, expresionista, épica, minimalista ou hiperrealista.
-
s
m
[LIT]
-
[INFORM]
-
espazo compartido
Espazo de disco que un sistema operativo ou unha aplicación utilizan como substitución da memoria adicional.
-
espazo de almacenamento
Cantidade de memoria libre para gardar información dentro dun sistema.
-
espazo negativo
Zona dunha páxina web que se deixa baleira para permitir un descanso da atención e da vista.
-
espazo positivo
Zona dunha páxina web sobre a que se atrae a atención.
-
espazo tridimensional de síntese
Espazo virtual construído cunha técnica de síntese de imaxe que posúe as tres dimensións do espazo natural, de tal xeito que os obxectos que se ven nel se asemellan aos reais.
-
espazo web
Capacidade de almacenamento da que se dispón nun servidor de páxinas web para dispoñer nel información consultable a través da Internet.
-
espazo compartido
-
espazo fásico
[FÍS]
Espazo euclidiano de 6N dimensións que ten como coordenadas as tres compoñentes do vector de posición e as tres compoñentes da velocidade de cada unha das N partículas que compoñen un sistema material.