¹ lei

1. [DER]
   1. lei adxectiva

      Denominación que se adoita dar á lei procesual e á lei penal, en tanto que regulan a actividade procedemental desenvolvida polos organismos xurisdicionais e castigan as condutas punibles segundo a lei penal. Oponse á lei substantiva.

   2. lei autonómica ou rexional

      Lei aprobada por órganos administrativos desta natureza para rexer nunha parte do territorio estatal.

   3. lei de bases

      Lei aprobada pola asemblea lexislativa que ten por finalidade delegar noutro órgano a formación de textos articulados, delimitando con precisión o obxecto e o alcance da delegación.

   4. lei de contrato

      Facultade que o ordenamento xurídico outorga aos contratantes de regular ao seu arbitrio o contido do contrato en todas aquelas materias en que predomina o principio de autonomía privada. Os pactos ou as cláusulas contractuais que se derivan teñen forza de lei entre as partes contratantes se non son contrarias ás leis, á moral e á orde pública.

   5. lei de harmonización

      Lei ditada polas Cortes Xerais para establecer as disposicións normativas das comunidades autónomas, cando o esixe o interese xeral.

   6. lei fundamental

      Lei que define e regula a actividade, a organización e as institucións políticas dun estado. Nalgúns ordenamentos xurídicos estatais toma a denominación de constitución. 

   7. lei marco

      Disposicións da Cortes Xerais que autorizan as comunidades autónomas para autolexislarse en materias de competencia estatal.

   8. lei municipal

      Lei que regula a organización, o funcionamento e as competencias dos municipios.

   9. lei orgánica

      Lei, inferior á Constitución e superior á ordinaria, que regula o desenvolvemento dos dereitos fundamentais e das liberdades públicas, a aprobación dos estatutos de autonomía, do réxime electoral xeral, como tamén doutras materias explicitamente establecidas na Constitución de 1978. A súa aprobación, modificación e derrogación esixe o voto favorable da maioría absoluta dos membros do Congreso dos Deputados.

   10. lei particular

       Norma xurídica que se refire exclusivamente a unha certa categoría de persoas, cousas ou relacións xurídicas, ou que rexe unicamente en lugares determinados.

   11. lei penal

       Norma xurídica en que se establecen delitos e penas, estados de perigo e medidas de seguridade.

   12. lei positiva

       Lei ou conxunto de normas ditadas polo poder lexislativo competente para regular as necesidades xurídicas da comunidade. Enténdese en contraposición á lei natural.

   13. lei retroactiva

       Lei que regula situacións xurídicas anteriores á súa promulgación.

   14. lei substantiva

       Denominación que se adoita dar ás leis civís non procesuais.

   15. s f

       Norma xurídica de carácter xeral e obrigatorio, ditada polos órganos estatais ou autonómicos aos que a Constitución e os estatutos de autonomía atribúen o poder lexislativo. A lei constitúe a fonte máis importante do dereito da maior parte das sociedades, e ten por función regular a vida política, social e económica da comunidade. A facultade de lexislar foi atribuída a unha soa persoa ou a todo o pobo a través dos representantes democraticamente designados. Nos sistemas parlamentarios establécese un sistema xerárquico de normas baseado nunha lei fundamental onde se definen os dereitos e os deberes dos cidadáns. De acordo con esta, articúlase a produción lexislativa comezando polas leis ordinarias, que emanan de órganos parlamentarios, e seguindo polas ditadas polo goberno, decretos e regulamentos, para a súa execución. As infraccións ao principio da xerarquía normativa van seguidas por un proceso especial, contencioso administrativo. Nos países anglosaxóns baseados no dereito común consuetudinario (common law), a lei ocupou desde sempre un lugar secundario, pero ultimamente produciuse algunha modificación a este respecto. Como fonte e manifestación externa do dereito, moitas das específicas cualificacións particulares de diferentes tipos de dereito teñen a súa correspondencia en canto a tipos de leis. Así, fálase de leis administrativas, civís, laborais, penais ou procesuais, entre outras.

   16. s f

       Precepto xurídico ditado polo poder supremo dunha comunidade mediante o que manda ou prohibe unha conduta.

   17. s f

       Disposición no estado liberal, de caracter xeral, escrita e obrigatoria, aprobada polo órgano parlamentario.

2. 1. s f

      Norma ou conxunto de normas que regulan a conduta dos homes e que se establecen a partir dunha forza ou autoridade, non necesariamente positiva ou concretada historicamente, e, polo tanto válida para todo o mundo na medida en que acepta ou fai aceptar esta forza ou autoridade. Na tradición oral recóllense ditos como: “Quen fai a lei fai a trampa”

   2. lei caldaria / [HIST/DER]

      Lei que na Idade Media establecía como práctica probatoria a efectos xudiciais a introdución, por parte do acusado ou testemuñas sospeitosas dun roubo, da man ou do brazo nunha caldeira de auga fervendo para coller unha pedra. No caso de saír indemne quedaba probada a súa inocencia. OBS: Tamén se coñece como ordalía da auga quente.

   3. lei das Doce Táboas [HIST]

      lei das Doce Táboas.

   4. lei do talión [HIST]

      lei do talión.

   5. lei moral [FILOS/RELIX]

      Lei que emana da conciencia e obriga a facer o ben e a evitar o mal.

   6. lei natural / [DER/FILOS/RELIX]

      Lei que invoca un orde racional, de valor para todo o mundo segundo o que deben configurarse tanto o comportamento do individuo como as relacións sociais dentro da comunidade humana. A lei natural foi practicamente identificada coa lei divina, como fixo, por exemplo, o catolicismo tradicional, fronte ao protestantismo, máis radical, ou coa lei moral, como o fixeron diversos pensadores para diferenciala das que se denominan leis de natura. Aínda que a miúdo a defensa da lei natural equivaleu ao mantemento dunha orde social determinada ou dunha regulamentación moral derivada de intereses de valor non universal, hai tamén unha certa tendencia a buscar unha rehabilitación do dereito natural, que pode ser expresión dunha defensa da dignidade humana e dos dereitos de toda persoa.

3. [RELIX]
   1. s f

      Conxunto de preceptos dunha doutrina relixiosa.

   2. lei antiga/de Moisés

      Conxunto de preceptos e ritos cerimoniais dados por Deus ao pobo de Israel a través de Moisés, para o goberno e o culto.

   3. lei divina/de Deus

      Conxunto de disposicións establecidas pola vontade divina.

   4. lei nova/de gracia/evanxélica

      Conxunto de leis establecidas por Xesús Cristo no Novo Testamento.

   5. Libro da Lei

      Nome dado ao Pentateuco como expresión típica da economía de salvación do Antigo Testamento, atribuída a Moisés. OBS: Tamén se coñece como A Lei.

4. s f

   1. Principio ou regra universal á que están suxeitos os fenómenos da natureza.

   2. [FÍS]

      Enunciado do comportamento dun fenómeno natural, obtido por indución, despois de ter analizado un número finito de experiencias análogas e expresado mediante unha relación matemática.

5. s f

   Regra, norma ou costume establecidos.

6. s f

   Lealdade ou fidelidade a unha persoa ou cousa.

7. [LING]
   1. s f

      Formulación dun feito que ten lugar regularmente na produción dun fenómeno lingüístico calquera (fonético, morfolóxico ou sintáctico).

   2. lei fonética

      Cada unha das leis establecida a partir da repetición dun fenómeno que experimenta unha articulación nunha zona ou nun tempo determinados. A partir das bases establecidas por Leskien e Schleicher, o grupo dos neogramáticos formulou a teoría da obrigatoriedade e a universalidade das leis fonéticas. Esta teoría foi combatida sobre todo polos dialectólogos e os estudiosos da xeografía lingüística e a fonética experiemental.

8. [MAT]
   1. s f

      Regra, fórmula ou relación que se cumpre cos valores dunha variable ou os termos dunha serie.

   2. lei de probabilidade

      Lei que dá o valor da probabilidade dun determinado acontecemento, expresada xeralmente mediante a función de distribución.

9. s f

   1. Calidade, peso ou medida que debe ter un xénero segundo a lei.

   2. [NUMIS]

      Proporción de metal precioso puro, ouro ou prata, establecido legalmente que contén unha moeda, unha xoia ou unha peza. Desde a Idade Media a calidade dos metais preciosos medíase en quilates, no caso do ouro puro tiña 24 quilates, mentres que a prata se medía en denarios e a prata pura equivalía a 12 denarios. No caso das moedas, a súa lei estaba fixada no ordenamento da fabricación e malia que, teóricamante eran de gran pureza, 24 quilates ou 12 denarios, a incapacidade para liberalas de todas as impurezas e o empobrecemento das aliaxes nas cuñaxes levou a que se falase de moedas de boa lei ou de mala lei. Posteriormente a lei dos metais preciosos pasou a exprésase en milésimas.

10. lei da vantaxe [DEP]

    Beneficio que outorga o árbitro a un equipo, xeralmente de fútbol, non sinalando unha falta cometida contra el, se mantén o control da pelota.

11. lei do candado [HIST]

    Lei aprobada en 1910 a proposta de Xosé Canalejas, en virtude da que quedaba prohibida en España a instauración de asociacións relixiosas ata que fose promulgada unha nova lei de asociacións.

12. lei do funil/do embude

    aloración arbitraria de feitos, comportamentos ou actitudes segundo quen sexa o actor. 

13. lei económica [ECON]

    Explicación das relacións que determinan un fenómeno económico, establecida como verdadeira e susceptible de ser contrastada pola realidade. A consideración da economía como ciencia vai ligada á formulación dunhas leis positivas que permiten explicar os feitos económicos e tamén prevelos, establecendo unhas regularidades nas causas e nos efectos, ou ben nos elementos que compoñen un fenómeno determinado. A pesar das súas pretensións de ciencia empírica, na economía foi frecuente a presentación como leis de simples suposicións baseadas en observacións da realidade insuficientes ou incompletas ou ben de verdades obvias sen valor explicativo. Nos problemas que propón a formulación de leis económicas, engádense os relacionados coa súa validación, pois a validación dunha lei queda limitada a condicións teóricas restritivas e supostos auxiliares (cláusula caeteris paribus). Inicialmente, para os economistas fisiócratas, e tamén para os clásicos, as leis económicas que chamaban leis naturais foron consideradas expresión da existencia dunha orde natural. Os neoclásicos considéranas dentro do contexto dunha racionalidade abstracta e inmutable. A escola histórica refutou a validez xeral das leis económicas e decantouse pola formulación dunhas leis de desenvolvemento válidas para un momento histórico determinado. A economía marxista, por outra banda, considera as leis económicas como expresión das relacións que caracterizan o funcionamento dos diferentes modos de produción ou que determinan a súa transformación.

14. lei marcial [DER/BÉL]

    Disposición de carácter punitivo ditada pola autoridade militar en situacións como as de estado de guerra ou similares, e que implica a asunción das facultades propias das autoridades civís polas militares, en particular para o mantemento da orde pública.

15. lei sálica [HIST]

    lei sálica.

16. lei seca [DER/HIST]

    Lei ditada en 1919 en EEUU que prohibía a circulación e o consumo de bebidas alcohólicas no territorio da Unión. Foi derrogada en 1933 pero nalgúns estados mantense aínda que parcialmente modificada.

17. lei suntuaria [DER/ECON]

    Lei que tenta reprimir o luxo excesivo ou que establece impostos sobre obxectos considerados de luxo.

Refráns

• A lei nace do pecado e a lei quere castigalo.
• Feita a lei, feita a trampa.
• Quen fixo a lei, fixo a trampa.