Mediterráneo, Mar
Mar continental, e case pechado, situado entre Europa, ao N, África, ao S, e Asia, ao L. Comunica ao O co Océano Atlántico polo estreito de Xibraltar e ao L co Mar Vermello e, en consecuencia, co Océano Índico, polo canal de Suez (3.000.000 km2).
Xeografía
As augas do Mar Mediterráneo e do Mar Negro únense a través dos estreitos do Bósforo e Dardanelos e do mar de Mármara. Desde o punto de vista xeolóxico pódese considerar como un resto do gran xeosinclinal terciario do mar de Tetis. As costas, a miúdo de orixe tectónica, son xeralmente abruptas, aínda que tamén abundan as costas aluviais. Cara ao SL, o litoral é baixo e chan, sobre todo en Libia e Exipto. As costas ramifícanse en moitas penínsulas, entre elas a Ibérica ao O, a Itálica no centro, e a dos Balcáns máis ao L, a península de Anatolia en Asia e as de Tunes e Cirenaica no continente africano. A Península Itálica divide o mar en dúas concas principais: a occidental, ata o estreito de Xibraltar, e a oriental, ata as costas asiáticas. A situación das penínsulas e das illas dá lugar á existencia de mares secundarios como o Tirreno, o Adriático, o Xónico, o Sirte e o Exeo. As illas son numerosas: Illes Balears, Córsega, Sardeña e Sicilia na conca occidental; e Chipre, Creta, illas da costa de Dalmacia, illas do Mar Xónico e do Exeo na conca oriental. A profundidade media é duns 2.000 m. Moitos dos ríos que desembocan no Mediterráneo, como o Nilo, o Ródano, o Po e o Ebro formaron amplos deltas, depósitos facilitados en boa parte pola pouca influencia das mareas. As augas mediterráneas son bastante quentes, cunha temperatura constante característica e unha salinidade relativamente forte, debido en gran parte á certa inmobilidade determinada pola disposición do terreo. As augas profundas e, polo tanto, máis frías do Atlántico, que poderían facer variar estes caracteres, atopan no seu camiño cara ao Mediterráneo dous obstáculos insuperables: o limiar do estreito de Xibraltar e a masa líquida mediterránea moito máis salgada e, polo tanto, máis pesada. A pouca actividade pesqueira explícase en boa parte pola pequenez da plataforma continental, a febleza das mareas e a pouca capacidade nutritiva deste mar. Dos principais portos destacan Marsella, Xénova e na Península Ibérica Barcelona, València, Málaga e Cartaxena.
Historia
Aínda que se deron indicios de poboamento nas súas costas desde o Paleolítico Inferior, non foi ata o comezo do Neolítico cando empezaron a desenvolverse as relacións marítimas entre os seus pobos, que logo manifestaron unha diversidade de civilizacións entre o sector norte (europeo) e o meridional (africano). Entre 3000 a C e 1500 a C, a busca e o transporte de cobre e estaño activaron os contactos entre os territorios do Mediterráneo oriental -con culturas máis desenvolvidas como a cicládica (III milenio) nas illas do Exeo ou a minoica en Creta (desde o 2600 a C)- e os occidentais. Ademais, foron frecuentes as infiltracións de pobos indoeuropeos nas tres penínsulas mediterráneas (a grega, a itálica e a ibérica) que deron como resultado en Grecia o xurdimento da cultura micénica co pobo aqueo (1600 a C-1100 a C). Arrasada polos dorios, estes mantiveron o seu asentamento ata o desenvolvemento da civilización grega (s VIII a C), especialmente importante na historia mediterránea desde o s V a C cando, despois de rexeitar a invasión persa, consolidou as súas polis, con achegas primordiais como a filosofía ou a democracia. As navegacións e colonizacións de fenicios e gregos estenderon por boa parte do Mediterráneo as novas adquisicións desta civilización e, froito desta acción e por procesos de aculturación, naceron no occidente as civilizacións etrusca, no centro de Italia (ss VII-VI a C), a tartesa de Andalucía e pouco despois, a ibérica, centrada no Levante ibérico. As conquistas de Alexandre o Grande favoreceron a extensión da civilización grega helenística á parte oriental, sobre todo a Exipto e a Siria. Mentres tanto, Roma comezaba a converterse no gran centro occidental: desde o s IV a C dominou unha boa parte de Italia e no s III enfrontouse con Cartago. A súa vitoria na Segunda Guerra Púnica permitiulle dominar o Mediterráneo occidental e durante os ss II e I a C estendeuse sobre o resto e unificou todo este espazo nun proceso que se afianzou durante o Alto Imperio Romano (ss I-III). Trala crise do s III manifestouse a puxanza da Galia e a zona renana en detrimento das terras mediterráneas e coa caída do Imperio Romano de Occidente (476) acentuouse a preponderancia da parte oriental, reflectida na constitución do Imperio Bizantino. Aínda que no s VI o Emperador Xustiniano restableceu a unidade das dúas concas mediterráneas, os seus sucesores non a puideron manter. As comunicacións marítimas tiveron tamén un papel decisivo para a expansión do cristianismo. No s VIII a civilización islámica estendeuse pola zona mediterránea e, durante os ss XII e XIII, coas Cruzadas, o tráfico entre as dúas concas mediterráneas aumentou rapidamente e provocou o enriquecemento de Xénova, Pisa e Provenza. No s XV a situación cambiou: os turcos otomanos ocuparon Constantinopla (1453) e o papel do Mediterráneo reduciuse, dado que os progresos técnicos levaron ao desenvolvemento da navegación cara ao mar do Norte, e Castela e Portugal expandíronse cara ao Océano Atlántico. Coa chegada dos holandeses e dos ingleses durante o s XVI e coa Guerra de Sucesión Española (1702-1714), Reino Unido asegurou o dominio do Mediterráneo desde o s XVIII. Ambicionado por Rusia, orixinou a cuestión de Extremo Oriente. No s XIX a aparición de barcos de vapor e a apertura do canal de Suez (1869) converteron novamente o Mediterráneo na primeira ruta entre Europa e o Extremo Oriente. Desde finais de século introducíronse no Mediterráneo as rivalidades coloniais que enfrontaron as principais potencias europeas e trala Segunda Guerra Mundial (1939-1945), as súas augas convertéronse nun foco neurálxico da estratexia das grandes potencias. A progresiva descolonización dos países musulmáns e a creación do Estado de Israel en 1948 fixeron aumentar de forma considerable as tensións na zona.