Persia

Antigo país situado na beira oriental do Golfo Pérsico, ao sur de Media, que corresponde ao actual Irán. A Prehistoria documéntase polos vestixios de Zagros e de Hindu Kush, de 80.000 anos de antigüidade, polos testemuños de sedentarismo do Mesolítico (11000 a C) e pola expansión cara ao interior e ao SL, a irrigación e a explotación do cobre no Neolítico (7000 a C). A partir de 6000 a C a cultura mesopotámica exerceu xa a súa influencia sobre as outras poboacións do país. O descubrimento da técnica do fundido do cobre (4000 a C) representou un paso importante no seu impulso colonizador. O seu centro foi Susa, capital de Elam. O período histórico comezou co descubrimento dos números e da escritura (3300 a C), cando Susa creou unha cultura que se difundiu ao N e ao SL e enlazou con India, pero diminuíu axiña. Os hurritas chegaron ao L de Anatolia e ao NO de Irán, e ocuparon parte de Mesopotamia (2500 a C); os casitas ocuparon Mesopotamia e Babilonia (1750 a C), e unha invasión aria (1400 a C) chegou ata Palestina. Durante o dominio ario (1600-1400 a C) apareceron fortalezas, palacios e pobos fortificados, e existía unha aristocracia guerreira que estendeu o uso do cabalo de batalla e creou unha arte refinada. Os ataques dos asirios contra os persas (1000 a C), contra os medos (843 a C), os elemitas (817 a C) e os urarteos de Van, que dominaban Urmia (800 a C), aseguraron o dominio asirio. Apareceron os escitas e os cimerios (680), pero foron eliminados polos medas, que se precipitaron tamén sobre o débil Imperio Asirio. Ciaxares, rei dos medas, agrupou nun só imperio os dominios dos sirios e urarteos, unha parte de Persia e os reinos persas de Paršumaš e Pârsa. Durante esta etapa a tribo meda dos mags propagou en Persia a reforma de Zoroastro (700-600 a C). A vitoria de Ciro II de Persia sobre o rei meda Astiaxes deu orixe ao Imperio Persa dos aqueménidas, que abarcaba de India a Exipto. Despois da morte de Alexandre o Grande (323 a C) e da conseguinte escisión do imperio, o bloque iraniano pasou ao poder de Seleuco I, que creou o imperio dos seléucidas. Axiña se separou a Media atrapatena (s III a C), a zona parta pasou aos escitas e deu orixe ao Reino Parto, Bactriana pasou aos gregos e Persia ao clericato mazdeísta. Mitridates I, rei arsácida, conquistou gran parte do actual Irán (150 a C), pero o seu imperio pasou aos sasánidas (224). O Imperio Sasánida (244-651), establecido sen guerras nin revolucións, caracterizouse pola proliferación de novas relixións universalistas, o cristianismo, o maniqueísmo e o budismo, ás que combateu o mazdeísmo persa. A partir do s VII os persas comezaron a transcribir os seus relatos propios, o Avesta, comentarios, epopeas pahlavis e sapienciais. A conquista musulmá produciuse coas campañas de Umān (634-644), ‘U ṭ mān ibn ‘Affān (644-658?) e b’Alī (656-661). Un liberto persa, Abū Muslim, dirixiu a primeira revolta nacionalista que reclamaba as mesmas condicións sociais para árabes e persas. O movemento pasou a Iraq, onde o pretendente xiíta Abū-l-’Abbās ‘Abd Allāh se fixo proclamar califa (750) e instituíu o califato abbásida, que substituíu ao omeia. Os abbásidas, axudados inicialmente por visires persas, non puideron impedir a aparición de pequenas dinastías locais independentes. Os samánidas (874-999), orixinarios da Transoxiana, constituíron un imperio, con capital en Bukhara, que se estendeu desde India e Turkestán ata preto de Bagdad. O goberno dos samánidas significou o renacemento literario persa, a pesar de que, asistidos por escravos e mercenarios turcos, provocaron a primeira intervención dunha dinastía selxúcida no país (Ma ḥ mud de Ghaznī, 999-1030). Unha dinastía menor foi a buwayhí (932-1055), que chegou a ocupar Bagdad (945). O dominio do selxúcidas supuxo unha gran prosperidade. No s XII chegaron os mongois. Hülegü puxo fin ao Califato de Bagdad, tentou someter todo Oriente Medio e encabezou a dinastía dos il-khan (1256-1335). Tras a caída do poder mongol apareceron pequenas dinastías locais e o país disgregouse en estados de tipo feudal ata que foi unificado por Timūr Lang e incluído no Imperio Timúrida. Despois Persia foi gobernada pola familia safávida que conseguiu o seu máximo esplendor con ‘Abbas I de Persia, que converteu a capital, E ṣ fahān, nunha das máis belas cidades do mundo musulmán e ocupou Iraq e as cidades santas do xiísmo. Coa axuda británica Persia converteuse nunha potencia militar e a súa intervención foi a miúdo solicitada por Europa Occidental fronte ao poder otomán. Tras a invasión afgá caeu na anarquía. A dinastía turcomá qajarita (1794-1925) trasladou a capital a Teherán. O goberno dos qajaritas coincidiu coas rivalidades europeas (anglo-rusas, sobre todo) para intervir na política asiática en xeral. A guerra contra Turquía rematou en 1847 e delimitou definitivamente as súas fronteiras. A fin do s XIX significou a modernización do país coa fundación do Politécnico de Teherán, o establecemento do telégrafo, a construción de ferrocarrís ou a creación do Imperial Bank of Persia, no que colaboraron de novo, interesadamente, as potencias europeas e provocaron o rexurdimento dos movementos nacionalistas.