turco -ca

Relativo ou pertencente a Turquía, aos seus habitantes ou a súa lingua.

Natural ou habitante de Turquía.

Relativo ou pertencente aos turcos.

Individuo do pobo turco.

Grupo de pobos asiáticos que falan algunhas das linguas turcas. Parece que o núcleo orixinario, procedente do Altai, se desprazou cara a occidente e formou un conglomerado de tribos, a miúdo enfrontadas entre elas mesmas. Os principais grupos tribais constituídos no conxunto turco foron os uzbekos, os kazakhos, os turcománs e oghuz, os kirguizos, os uigures, os baxhires, os tártaros, os karakalpak, os iacutos, os chuvaxos e os balkares. Os pobos turcos tiveron os primeiros contactos co Islam no s VIII aínda que inicialmente estiveron moi relacionados co Imperio Chinés ou incluso dependían del. Cara ao s VIII xa había grandes sectores da poboación turca que o adoptaran e que formaban os núcleos de futuros estados musulmáns, como o imperio de Maḥmūd de Ghaznī, o dos qarakhánidas ou o dos selxúcidas. Ao comezo do XIII, produciuse a entronización do poder mongol nos seus territorios, obra de Xenguis Khan. Nos últimos momentos do Imperio Mongol, o poder real foi pasando a mans dos gobernadores turcos, algúns dos cales conseguiron parcelas importantes de poder, como Tamerlán. Ao mesmo tempo que se iniciaba a creación do futuro Imperio Otomán, na fronteira bizantina de Anatolia as hordas tártaras alzábanse contra as terras do Volga e dos Urais, ata que Moscovia foi destruíndo pouco a pouco os khanatos. Estes musulmáns de fala turca quedaron incluídos entre os eslavos dentro do Imperio Ruso, onde formaron pequenos enclaves que co tempo constituíron a República dos Tártaros. De todos os conglomerados de tribos turcas, a que conseguiu máis fortuna política foi a osmanlí. Coa consolidación do Imperio Otomán, estes dominaron a maior parte do mundo do Islam: conquista da Europa balcánica (ss XIV-XVI), de Siria, de Mesopotamia e de Exipto e de todo o norte de África. A mesma expansión do imperio ocasionou a súa desmembración e, en 1920, quedou reducido ao territorio de Anatolia (Turquía). Actualmente os pobos turcos constitúen a maioría da poboación de Turquía e tamén predominan en Kazakhstán, Turkmenistán, Uzbekistán, Taxikistán, Kirguizistán, o N de Afganistán, Irán (Acerbaixán e Khorasán), China (principalmente en Xinjiang Uygur), Rusia e en reducidos núcleos de Iraq e de Europa Oriental.

Lingua turca suroccidental do phylum altaico que se fala en gran parte de Turquía e por minorías importantes en Chipre (onde é lingua oficial), nos Balcáns (especialmente Grecia e Bulgaria), en Siria e en Iraq. No pasado distinguíanse dous niveis de lingua en Turquía: a da corte, a administración e os reducidos núcleos de intelectuais, chamada fasih türkçe ou turco puro, incomprensible para a gran maioría da poboación, e o chamado kaba türkçe, turco vulgar, menos influído polo árabe e polo persa. Despois da revolución de 1923, Atatürk lanzou a consigna de que para ser turco cumpría turquizar a lingua e emprendeu a gran reforma lingüística de 1932. O turco coloquial (variante de Istambul) pasou a ser tamén a lingua da administración e da alta cultura. O alfabeto árabe foi substituído polo alfabeto latino. Na fonética do turco, a metafonía ten un papel moi importante. Non hai artigo nin marca de xénero. A morfoloxía é moi regular. O substantivo coñece seis casos: nominativo, acusativo, xenitivo, dativo, locativo e ablativo. A aglutinación moi produtiva no verbo, con toda unha serie de sufixos e infixos (yor perfectivo, er imperfectivo, meli obrigativo, dir causativo, mis de distancia) que en parte se combinan entre eles, por exemplo: yika-n-a-m-yor-mus  ‘teño entendido que non se vai poder lavar’ (raíz + reflexivo + potencial + negación + perfectivo + pretérito/distancia + morfema → de terceira persoa). En sintaxe son numerosas as construcións con participio ou con substantivos verbais: babam gelmeni istiyor ‘meu pai quere que veña’ (literalmente ‘o meu vir’).

Grupo de linguas do phylum altaico que se falan nunha extensa zona de Asia, que vai desde Turquía ata Siberia pasando polas estepas de Asia central (Irán, Afganistán, Rusia e China). As linguas turcas antigas xunto co uigur antigo corresponden ás inscricións rúnicas de Orkhon (s VIII) e de Ienisei (ss VII e VIII). As denominadas linguas turcas medias agrupan o conxunto de linguas faladas polos qarakhánidas, os cumanos, os kipchak e o pobo de Corasmia, xunto co chagatai literario. As linguas turcas modernas divídense en dous grandes grupos: o chamado s (linguas en que o son [j] das linguas turcas antigas se representa por s) e o chamado j (linguas que conservan o fonema [j] antigo). Dentro do grupo s está o búlgaro do Volga (falado antigamente polos búlgaros, antes da súa eslavización no s VII e actualmente extinguido); o chuvaxo, falado na República dos Chuvaxos e nas rexións de Kazan’ e Saratov (Rusia), que dispón dunha notable literatura desde o s XVII (actualmente escríbese en alfabeto cirílico); e o iacuto, falado na República de Iacutia. O grupo j constitúe a gran maioría das linguas turcas e adoita dividirse en numerosos subgrupos (que obedecen máis a criterios xeográficos que a estruturais) dos que destacan o tátaro siberiano, que comprende o tátaro de Kazan’, falado na República de Tatarstán, e o baxkir, que se fala en Baxkiria; o subgrupo de Asia central, que comprende o uzbeko, que se fala en Uzbekistán e en Afganistán, o kazakho, que se fala na República Autónoma de Karakalpaquistán (Uzbekistán), o kirguizo, falado en Kirguizistán, o uigur, que se fala en Xinjiang Uygur, o tuva, falado na República de Tuva, o tátaro de Abakan, o karachai, o balkar e o gagauz; o subgrupo occidental, que comprende o turcomán, que se fala en Turkmenistán e en Afganistán, o azarí, falado en Irán e Acerbaixán, o nogai, que se fala no Cáucaso, e o kumiko, que se fala en Daguestán. Dentro do grupo occidental distínguese, aínda, o subgrupo do Mar Negro, que comprende o turco (ou osmanlí), o tátaro de Crimea e o tátaro de Dobruxa. Son linguas aglutinantes. En canto ao alfabeto, despois de utilizar un propio, coa islamización dos pobos turcos, empregouse o árabe ata finais do s XX. Desde 1928, a República de Turquía adoptou para o turco o alfabeto latino coa adición dalgunhas letras propias (ç, ş, ǧ, ι, ö, etc), mentres que os países que formaran parte da antiga URSS, empregaron o cirílico; o alfabeto árabe de Xinjiang Uygur (China) foi substituído polo latino en 1965.