Castela
Rexión histórica da Europa mediterránea situada no centro da Península Ibérica. O primitivo territorio de Castela xurdiu como fronteira oriental do reino asturleonés e, como tal, actuou de parapeto fronte aos ataques musulmáns polo sur e o leste. A medida que progresou o avance cristián cara ao sur peninsular, iniciouse un proceso de repoboación no que participaron tanto mosteiros como grupos de campesiños, na súa maior parte cántabros e vascos, pouco adaptados ao sistema de vida romano-visigodo e que marcaron o carácter diferenciador da comarca.
Raíces históricas
A presenza humana máis antiga atopouse na serra de Atapuerca (Burgos), concretamente nos xacementos de Trinchera Dolina, Sima de los Huesos e Trinchera Galería. A partir dos restos óseos recuperados no estrato Aurora de Trinchera Dolina designouse una nova especie, o Homo antecessor, cunha antigüidade de 780.000 anos. Así mesmo, na Sima de los Huesos identificouse unha poboación de Homo heidelbergensis de aproximadamente 250.000 anos, coetánea dos xacementos do Paleolítico inferior castelán, sen que se poida establecer unha correlación automática en canto á especie. Debido ás condicións en que foron depositados nesa sima os corpos alí atopados, algúns investigadores consideran que esta poboación humana executou algún ritual relixioso cos seus mortos. Entre os numerosos xacementos con industrias paleolíticas das dúas mesetas destacan os seguintes: Torralba e Ambrona, en Soria, onde se detectou un lugar de caza do acheulense; Áridos, nas terrazas do río Jarama, onde se detectaron tres niveis de ocupación con abundante industria lítica do acheulense medio asociada á mastofauna; Pinedo, nas terrazas do Tajo, preto de Toledo, onde se repite a mesma asociación entre un elefante e outros vertebrados con abundantes utensilios de sílex e cuarcita; Cerro de San Isidro, nas terrazas do Manzanares, desaparecido debido á expansión urbana de Madrid. O Paleolítico medio, aínda que con pouca densidade con respecto ao inferior, tamén está presente nas dúas mesetas. Do Paleolítico superior resalta a cova de Los Casares (Guadalajara), onde se atopa un ciclo pictórico e de gravados pertencente ao Solutrense que permitiu o coñecemento das formas de vida e das crenzas do home dese período; entre as secuencias descubertas nesa cova figura unha, coñecida como a hierogamia da cova dos Casares, que consiste nunha secuencia de escenas relativas á procreación e á maternidad. Semella que o Neolítico foi relativamente tardío en relación co da costa mediterránea e chegou ao mesmo tempo ca os primeiros metais, algúns dos xacementos máis significativos deste período son o de Diego Álvaro (Ávila) e La Vaquera (Segovia). A partir do sitio de Ciempozuelos (Madrid) identificouse un dos estilos decorativos do campaniforme. O megalitismo non estivo presente na metade oriental das mesetas. Na Meseta o Bronce final está representado polo xacemento de Cogotas I (Avila), que algúns investigadores consideran que foi un centro irradiador da celtización na Península. O poboado máis significativo do Ferro é o de Soto de Medinilla (Valladolid). Durante o primeiro milenio a C, aínda que permaneceron poboacións celtas e iberas nas mesetas, foron os pobos celtiberos os máis representados: vacceos, vetóns, beróns, olcades, carpetanos, etc, que, en xeral, se mantiveron bastante afastados das grandes correntes culturais fenicio-púnicas e gregas que percorreron o sur e o levante peninsular. Os romanos emprenderon a complexa conquista da rexión cara ao 200 a C, que non rematou ata a conquista de Numancia (133 a C). A rexión quedou entón adscrita á provincia Citerior, con capital en Tarraco, e comezou o establecemento de colonias romanas (Clunia Sulpicia, en Burgos, ou Toletum, predecesora da actual Toledo, entre outras), mentres que no campo xurdiron as grandes explotacións agrícolas, denominadas villae. Posteriormente, unha gran parte do territorio pasou á provincia Cartaginense. A romanización supuxo a difusión da cultura urbana e do cristianismo, consolidado en época visigoda. Os principais establecementos visigodos da Península Ibérica producíronse no altiplano castelán e, especialmente, na Terra de Campos nos anos 462 e 497. No s VI, os visigodos trasladaron o centro dos seus dominios a Toledo por motivos estratéxicos, e crearon a superestrutura política do reino visigodo sobre o diverso conxunto peninsular hispano-romano, que desapareceu no 711 co impulso musulmán.
Período condal
Durante o s VIII a loita contra o Islam foi de resistencia tralos montes da Cordilleira Cantábrica, na que os núcleos cristiáns estaban organizados en forma de pequenos condados. Cara ao 800, unha parte das antigas terras de Vardulia cambiaron o seu nome polo de Castela, territorio gobernado por un iudex, ou conde, baixo vasalaxe do rei asturiano. Os condes nomeados polos reis asturianos dotaron o territorio dunha complexa estrutura defensiva baseada en numerosos castelos e fortalezas que acabaron por lle dar o nome á rexión. O conde Rodrigo (865) pode considerarse o primeiro conde de Castela, aínda que nunca se separase da vasalaxe que o unía ao rei asturiano. Rodrigo estendeu a rexión castelá ata os vales dos afluentes do Ebro. O seu fillo, Diego Rodríguez continuou o labor repoboador no val do Ebro e estableceu o primeiro núcleo do que sería a cidade de Burgos (884). As necesidades militares fixeron preciso un poder unificado, que se consumou cando o conde Fernán González de Lara (929-970) recibiu, de Ramiro II de León, os condados de Burgos, Lantarón, Álava, Lara e Cerezo, e, con eles, a forza suficiente para enfrontarse ao monarca; ademais logrou manter unidos os territorios e trasmitilos de forma hereditaria ao seu fillo García Fernández (970-995), que actuou como señor independente aínda que recoñeceu a autoridade do monarca leonés. Os seus sucesores, García Fernández (970-995), Sancho García (995-1017) e García Sánchez (1017-1029) aumentaron o grao de independencia respecto a León. Sancho interveu na política cordobesa trala morte do caudillo Almanzor, en apoio dunha das faccións que se disputaban o poder. Como resultado desta intervención obtivo as fortalezas de Clunia, Gormaz, Osma, Atienza e Sepúlveda. Tralo asasinato de García Sánchez, o condado pasou a mans da súa irmá, casada con Sancho III o Maior de Navarra, quen designou como herdeiro do condado o seu segundo fillo, Fernando.
Reino de Castela
A morte e o testamento de Sancho III en 1035 fixeron que Castela se convertese no reino aglutinador dos núcleos cristiáns máis occidentais, ao legarlle ao seu fillo Fernando, co título de rei de Castela, o territorio do condado de Castela e mais as comarcas leonesas de Carrión e Saldaña, ata o río Cea. Este feito coincidiu co proceso de desintegración de Al-Andalus e a creación dos reinos de taifas (1031). O enfrontamento entre Fernando I de Castela e Vermudo III de León, morto na Batalla de Tamarón (1037), tivo como consecuencia a anexión de León ao Reino de Castela. O testamento de Fernando supuxo a fragmentación do Reino: Sancho herdou o Reino de Castela; Afonso, o Reino de León; e García, o Reino de Galicia e o norte de Portugal. Pouco despois, Sancho atacou os seus irmáns, conseguiu expulsalos dos seus territorios e unificou novamente os tres reinos na súa persoa. O asasinato de Sancho deu lugar aos acontecementos coñecidos como a Xura de Santa Gadea, nos que Afonso se declarou inocente da morte do seu irmán e foi recoñecido como Afonso VI (1072-1109), rei de León, Castela e Galicia. Durante o seu mandato ocupou Toledo (1086), en mans dos almorábides, trasladou a fronteira do Duero ao Tajo, iniciou a repoboación de cidades como Ávila, Salamanca e Olmedo, e foi o artífice do futuro Reino de Portugal ao lle ceder este condado á súa filla Tareixa no 1095, con poder de llelo legar aos seus herdeiros; un deles, Afonso Enríquez, tomou en 1139 o título de rei de Portugal. En 1199 e 1200 os territorios do País Vasco incorporáronse ao Reino de Castela, que respectou os seus foros e tradicións. Afonso VII (1126-1157) dispuxo no seu testamento a separación de León e Castela, que non se volverían xuntar ata o 1230, durante o reinado de Fernando III. A reunificación musulmana, levada a cabo polos almohades, freou a expansión castelá ata que, a principios do s XIII, os casteláns, unidos cos aragoneses, navarros e portugueses obtiveron a vitoria das Navas de Tolosa (1212), que deixaba aberta a expansión sobre as terras do Guadalquivir. A expansión neste período permitiu recuperar Cáceres (1229), conquistar Badajoz e Mérida, e ocupar a rexión bética durante a primeira metade do s XIII (Baeza, 1227; Córdoba, 1236; Jaén, 1246, e Sevilla, 1248). Na segunda metade deste século, Castela houbo de enfrontarse a diversos problemas internos (revolta mudéxar de 1264-1266, incursións dos benimerins entre 1275 e 1285), agravados coa aspiración de Afonso X o Sabio (1252-1284) ao título imperial, na que investiu cuantiosos recursos económicos e creou gran descontento popular. En 1350 iniciouse o conflitivo reinado de Pedro I (1350-1369), caracterizado pola crise económica, agravada pola peste negra, e os conflitos dinásticos co bastardo de Afonso XI, Enrique de Trastámara. Este conflito tiña como transfondo dúas formas diferenciadas de entender o goberno do reino, que xeraron dous bloques antagónicos enfrontados nunha guerra civil que estalou en 1366 e que cobrou dimensións internacionais. Da guerra, rematada en 1369, saíu vitorioso Enrique II de Trastámara (1369-1379) e, en gran medida, a nobreza que o apoiara. A alianza con Francia levou a Castela a intervir na Guerra dos Cen Anos, na que contribuíu á vitoria naval de La Rochelle (1372), fronte aos ingleses. Os reinados da dinastía Trastámara caracterizáronse polas guerras civís endémicas provocadas pola preponderancia da aristocracia. Xoán I (1379-1390) proseguiu a política centralizadora, coa creación do Consello Real. Ao casar con Beatriz de Portugal, intentou acceder ao trono portugués, pero, trala derrota en Aljubarrota (1385), desistiu do proxecto. Enrique IV (1454-1474) houbo de facer fronte, coa alianza de Portugal, ás tensións nobiliarias encabezadas pola súa irmá Isabel, que contou, durante a guerra de Sucesión, coa alianza aragonesa da casa de Trastámara, consolidada tralo seu matrimonio con Fernando en 1469, futuro rei de Aragón (1479). En 1465, os nobres rebeldes depuxeron o rei nunha cerimonia burlesca, coñecida como “farsa de Ávila”, proclamando no seu lugar o infante Afonso, irmán de Enrique. A prematura morte do infante, obrigou a un cambio de plans, apoiando entón a liga nobiliaria á súa irmá, Isabel. O Pacto dos Toros de Guisando (1468), no que Enrique declaraba como herdeira a Isabel, puxo fin á disputa, que se reanudou tralo matrimonio de Isabel co herdeiro da Coroa de Aragón. O reinado dos Reis Católicos (1474-1504) centrouse en robustecer a autoridade real e darlle importancia internacional ao conxunto castelán-aragonés, a través da homoxeneización do territorio interior (conquista de Granada, das Canarias e anexión de Navarra) e coa expansión polo Magreb e o Atlántico. Unha vez rematada a Reconquista, comezou a gran política exterior dos RR CC, que levou ao achado do continente americano e á posterior delimitación atlántica entre Castela e Portugal no Tratado de Tordesillas (1494). A unión persoal das dúas coroas estableceuse definitivamente con Carlos I, proclamado, en 1516, rei de Castela, Aragón e dos estados italianos.
Institucións
Castela experimentou un proceso de fortalecemento da institución monárquica e de desenvolvemento da administración. Territorialmente, o Reino estaba dividido en merindades. O concejo, institución local máis representativa, estaba presidido por un xuíz e, ás súas ordes, actuaban os alcaldes, os xurados e unha ampla rede de funcionarios menores. Da curia regia (derivación do antigo Palatium -ou corte- regis) xurdiron, a finais do s XII, as Cortes de Castela, ao sumarse os representantes de vilas e cidades. No terreo xurídico, supuxo unha gran novidade a introdución, no s XIII, do Dereito Romano, trala recompilación de Las Partidas no reinado de Afonso X, e a instauración do Ordenamiento de Alcalá (1348), con Afonso XI. No reinado dos RR CC sucedéronse as reformas tendentes ao fortalecemento do poder real. Os municipios colocáronse baixo tutela de funcionarios reais, os corrixidores, delegados do poder central nos concejos, escollidos entre a baixa nobreza universitaria; facilitouse o labor gubernamental coa codificación das Ordenanzas Reales de Castela, de 1484; e, para protexer a orde pública, creouse a Santa Hermandad (1476), esbozo do exército permanente que xa xogou un importante papel na guerra de Granada.
Economía e sociedade
A liberdade individual fronte á servidume gótica asturleonesa, a alternancia do traballo no campo co exercicio das armas e a concentración dos poboadores foron as principais características da poboación inicial do condado de Castela. Ao tratarse dunha zona fronteiriza, a necesidade de atender a defensa dun territorio obrigou o poder público a conceder numerosos privilexios aos seus habitantes, que se traduciron no recoñecemento da liberdade individual e na propiedade dos pequenos campesiños. Cando a fronteira foi avanzando acabaron por impoñerse nobres e eclesiásticos, donos de grandes propiedades. Colaborou á pervivencia dos homes libres en Castela a existencia de campesiños que tiñan medios suficientes para combater a cabalo (caballería villana), e que se converteu nunha forma importante de ascenso social. Nos ss XI e XII consolidáronse e diversificáronse as bases económicas de Castela. Aínda que era fundamentalmente rural, produciuse un importante crecemento da gandería, sobre todo ovina, e da práctica da transhumancia. Afonso X promulgou as ordenanzas do Honrado Concejo de la Mesta de los Pastores de Castilla (1273) como medida encamiñada a facilitar a xestión fiscal da monarquía sobre a Mesta. Paralelamente, produciuse un aumento do número de mercados e centros comerciais, sobre todo no percorrido do Camiño de Santiago, vía de contacto con Europa desde o punto de vista relixioso, social e comercial. Os foros e as condicións vantaxosas para atraer xentes ás prazas repoboadas relacionáronse coa creación dos mercados extraordinarios e as feiras. Estas tiñan un carácter anual e a elas acudían mercadores de zonas moi afastadas. Os reis foron outorgando feiras en Valladolid (1152), Sahagún (1153), Alcalá de Henares (1184), etc. A actividade industrial que logrou un maior desenvolvemento foi a téxtil, grazas á abondosa materia prima, especialmente a la (trala introdución polos xenoveses da ovella merina), e ao aumento das transaccións mercantís, estimuladas polo incremento da circulación monetaria (cuñación de marabedís de ouro e dineros, moedas de ouro e prata de billón). A través do Camiño penetraron tamén as novas correntes relixiosas; a mediados do s XII, o Císter propagouse polo val do Duero, onde xurdiron numerosos mosteiros, en Valbuena, Benavides, Matallana, etc. Na segunda metade do século xurdiron diversas ordes militares que compaxinaban a actividade relixiosa coa militar, como a orde de Calatrava (1158) e a orde de Alcántara, ambas as dúas seguidoras da orde cisterciense. A principios do s XIII xurdiron os primeiros conventos de ordes mendicantes, dominicanos e franciscanos, máis acorde cunha sociedade na que os burgos van adquirindo unha maior relevancia. Pese a esta penetración, non se produciu unha plena sumisión a Roma, senón que prevalecía un certo regalismo, polo que os bispos eran máis dependentes dos monarcas que dos pontífices. O Baixo Medievo foi un período crítico para a coroa castelá, marcada polos conflitos bélicos e as crises demográficas, que se agravaron coa fame e as epidemias; a máis grave foi a peste negra que afectou a Castela entre 1349-1350. A depresión incidiu fundamentalmente no campo, que sufriu anos de malas colleitas e o abandono de cultivos. A propiedade tendeu a concentrarse en mans da nobreza, que, ademais, converteu os seus patrimonios en morgados transmitidos indivisos aos seus herdeiros. O proceso de aristocratización foi decisivo no afianzamento da economía gandeira, xa que entre os gandeiros destacaban os nobres e o alto clero. Castela converteuse en exportadora de materias primas e importadora de produtos manufacturados. O eixe da ruta comercial localizábase en Burgos e o Mar Cantábrico oriental, con diversos portos asociados na Hermandad de los Marinos de Castilla. No s XV tivo lugar un proceso de reconstrución do campo, con novas cavaduras, e unha crecente especialización da produción con vistas aos mercados urbanos e ao comercio internacional. Con estas actividades xurdiu unha incipiente burguesía (os “señores dos panos”, mercadores, empresarios, cambistas), que non chegou a consolidarse como unha clase social diferenciada, ao confundirse coas oligarquías cabaleirescas dos municipios. O mercador investía as súas ganancias en terras ou buscaba enlaces matrimoniais co fin de mesturarse coa nobreza. A situación demográfica de Castela, segundo o censo de Quintanilla (1482), era de aproximadamente 6 ou 7’5 millóns de habitantes. O crecemento demográfico era positivo e compensou as perdas producidas pola expulsión das comunidades non cristiás: xudeus e musulmáns. A implantación do Tribunal de la Inquisición (1478) provocou a fuxida dos conversos; o decreto de expulsión de xudeus (31.3.1492) ocasionou máis de 150.000 emigrados; e a revolta mourisca de 1502, máis de 300.000. Pero, o valor destas perdas estaba máis en función da súa importancia económica que no seu número.
Os Austrias
Carlos I desembarcou na península en 1517. Co reinado deste monarca, coroado emperador en 1519, iniciouse un período de vinculación de Castela á súa política imperial; con el chegaron os asesores extranxeiros e partiron homes e cartos destinados aos seus conflitos internacionais. En Castela axiña se reflectiu unha nova situación caracterizada polo absentismo real, a subida de impostos e a subordinación ao Imperio. O descontento estalou co levantamento das Comunidades (1520) en Toledo, secundado en Segovia, Zamora, Toro, Madrid, Guadalajara, Ávila, Burgos, Murcia, Alcalá, León, Cuenca e Salamanca. O déficit comercial castelán prexudicou a industria manufactureira interior e a acumulación monetaria ao utilizar o metal americano para pagar as importacións. As débedas de Carlos I, que superaron as rendas anuais de Castela, obrigaron a recorrer a prestamistas que se converteron en acredores da Coroa. Filipe II (1556-1598) baseou a súa política en Castela e no tesouro americano. Trasladou a capital e a sede da Corte a Madrid (1561); desde Filipe II chamóuselle “rei de España” ao monarca que reinaba en Madrid, feito que evidenciaba o peso de Castela no conxunto español. O predominio castelán foi evidente tanto nos Consellos como nos cargos periféricos, vicerreis e gobernadores. Pero tamén foi Castela a máis prexudicada na crise do s XVII, que ocasionou un retroceso económico e poboacional. Neste século hai un novo intento, por parte do conde duque de Olivares (valido de Filipe IV), de articular, sobre a base de Castela, toda a monarquía hispánica a través dun proxecto centralizador tendente á unificación e castelanización dos Consellos, a lexislación, os pesos e medidas, a facenda, etc. O proxecto fracasou e provocou a sublevación de Catalunya e Portugal (1640).
Os Borbóns
No conflito sucesorio que se iniciou co s XVIII (Guerra de Sucesión 1701-1714) Castela viu no pretendente borbón (Filipe V) o defensor da reforma unitaria e a castelanización de España fronte ao Habsburgo (Carlos II), apoiado pola periferia. A instauración da dinastía borbónica supuxo a implantación da súa idea de Estado, centralista e unitario. A máis importante reforma administrativa recollíase nos decretos de Nueva Planta, que supuñan a supresión dos foros valencianos (1707), aragoneses (1711), mallorquinos (1715) e cataláns (1716). Os antigos reinos e territorios pasaron a ser gobernados directamente desde Madrid mediante capitáns xenerais, Audiencias e intendentes. Desde 1716 o sistema político de Castela e da monarquía hispánica constituían a mesma realidade. Non había máis Cortes ca as de Castela, e o Consello de Castela actuaba sobre todos os reinos hispánicos. Cos Borbóns comezaron a delimitarse as provincias. En 1833, aplicouse a división provincial baseándose nas rexións históricas. Castela quedou entón dividida en Castela a Nova e Castela a Vella, división que se mantivo ata a década de 1980, en que tivo lugar a reeestruturación administrativa que orixinou as actuais comunidades autónomas (Castela-León e Castela-A Mancha).