¹ indio

Arte musical cultivada en India. Coñécense catro períodos: o védico (s XX a C-II), o clásico (ss II-XI), o medieval (ss XI-XVII) e o moderno (ss XVIII-XX). O védico empregaba catro cantos (veda) diferentes no culto. Na época clásica fixáronse os rāga ou tipos modais. A etapa medieval, coas invasións musulmanas, iniciou a división da música en dúas zonas do país, norte e sur. Na música india do período moderno a improvisación é básica. Os instrumentos máis destacados son os de corda, como o sitar e diversos tipos de arpa, e o sahnai, unha especie de óboe.

Arte teatral desenvolvida en India. Este país conta cunha tradición milenaria que presenta unha considerable diversidade de estilos e formas. Con todo, pódense considerar tres fases fundamentais. A primeira coincide co período de pleno desenvolvemento da cultura clásica, vinculada co sánscrito e coa recreación escénica de elementos tirados das grandes epopeas relixiosas do hinduísmo: o Mahābhārata, o Ramaiana e os Purana. Nesta época tamén agroma a obra dramática de poetas como Bhasa, Sudraka, Kalidasa e Bhavabhuti, vinculados aos pazos da nobreza e aos templos relixiosos máis importantes do país, e Bharata escribe o célebre Natyasastra, un estudio sobre a arte dramática e teatral comparable á Poética de Aristóteles. Neste tratado, a arte teatral en India xa mostra unha permanente mestura entre baile, danza, música e codificación da interpretación e do vestiario, que caracteriza as artes escénicas do sueste e do leste asiático. Co inicio das invasións musulmanas, no s X, a vella orde sánscrita comezou a desaparecer e toda a península, sobre todo no N, viviu unha especie de Idade Media, durante a que agromou con forza unha cultura popular que se manifestou de forma local e vinculada ás diversas linguas e dialectos que existen no país. Nesa altura comezaron o seu desenvolvemento xéneros teatrais específicos como o Kathakali, o Krishnattam de Kerala, o Khyal de Rājashtān, o Svanga de Punjab, o Jatra de Bengala ou o Tamasha de Mahārāṣhṭra, sen esquecer o teatro se sombras e bonecos ou a narración oral, que goza de considerable proxección. Trátase de manifestacións escénicas que se manteñen vivas na actualidade a causa dun labor de conservación e promoción en que participaron directores de escena europeos como Eugenio Barba desde a súa Escola Internacional de Antropoloxía Teatral. Finalmente, habería que situar a tradición occidental, que comezou a coller forza en cidades como Calcuta, Bombai ou Madras, trala ocupación británica, e que se estendeu durante todo o s XIX polas máis importantes cidades, unhas veces como simple entretemento e outras como instrumento de loita contra o poder colonial, feito que provocou que o Imperio Británico ditase, en 1879, medidas para establecer a censura. Paralelamente á implantación dos modelos teatrais de occidente, tamén se estableceron escolas de teatro en Delhi, Calcuta, Kerala ou Punjab.

Relativo ou pertencente a India.

Natural ou habitante de India.

Arte desenvolvida no territorio de India. Ten unhas características comúns xeográficas, sociais e intelectuais, pero non forma un bloque unitario, posto que no campo relixioso existen grandes diferencias. Cronoloxicamente presenta cinco grandes etapas: formación das culturas do Indo (2700-1500 a C), máxima plenitude autóctona (ss XII a C-XIII), dominio musulmán (ss XIII-XIV), dominio mongol (ss XVI-XVIII) e colonización occidental (ss XIX-XX). É unha arte de carácter eminentemente relixioso, dependente da filosofía, cunha estética baseada nunhas normas canónicas e cunha iconografía onde ten un papel importante o simbolismo e a astroloxía. A primeira etapa ten profundas relacións coa civilización mesopotámica. Desde o s IV a C, a penetración helénica deu un novo pulo á arte e iniciou a etapa autóctona, dividida en diversos períodos. No período Maurya (322-185 a C) apareceu a arquitectura monumental en pedra. Na etapa que inclúe os monumentos Sunga, Kanva e Andhara (185 a C-s III), apareceron as primeiras stupa (Sanchi, Bharu) e chaitya (Bhājā, Kārlī). O subperíodo Kushana (ss I-VII) constituíu a primeira gran manifestación da arte nacional india, posta ao servizo do budismo. O subperíodo gupta (ss IV-VII), supón a etapa de madurez cunha arquitectura monumental e onde destacaron na pintura os murais de Ajanta. Os subperíodos seguintes, que chegaron ata o s XII, corresponden a unha época de fragmentación política e caracterizáronse pola barroquización. Nas etapas musulmana, mongol e colonial as correntes estranxeiras conviviron coas das tradicións locais. Destaca o mausoleo mongol do Tāj Mahal. O s XX marcou a decadencia da arte india autóctona e a adopción de linguaxes internacionais.

Arte cinematográfica desenvolvida en India. A obra máis importante do período mudo é a de V. Shantaram, con películas como Nathaji Palkar (1926), Amrit Matham (1927) e Adomi (1928). Coa aparición do cinema sonoro, India puido incorporar á obra cinematográfica toda a súa tradición folclórica e musical. En 1946 tivo lugar o primeiro éxito internacional do cine indio, en Cannes, con Neecha Negar, de Chetan Anad. As máximas figuras da década de 1950 foron Bimal Roy (Do Bigha Zanin, 1954; Devdas, 1955) e, sobre todo, Satyajit Ray (Pather Panchali, 1955; Aparajito, 1956). A partir de 1960 destacou un grupo de novos realizadores (M. Sen, S. Benegal e K. Shahanic), pero a escala artística continuou sobresaíndo Satyajit Ray, que coa súa desaparición deixou un oco difícil de encher, a pesar da actividade de novos realizadores como Mira Nair, que obtivo a Càmera d’Or en Cannes con Salaam Bombay! (1988) e que realizou en EE UU Mississippi Masala (1991). O cine indio atraeu novas xeracións de espectadores con comedias sobre adolescentes enfrontados ás vellas tradicións, como Maine Pyar Kiya (1990) de Sooraj Bharjatiya’s.

Literatura cultivada en diversas linguas polos diferentes pobos de India. A súa historia comeza no período védico, que vai aproximadamente do 3000-500 a C, e que se coñece como literatura védica ou sánscrita, cunha produción de carácter relixioso e filosófico, e onde destacou tamén a literatura popular. Posteriormente, xurdiron a literatura búdica e, na era cristiá, unha corrente épica e a literatura con fondo histórico. Ademais dunha importante produción dramática e de poesía lírica -de clara tendencia erótica-, o xénero característico foi sempre o narrativo, en forma de fábulas didácticas (Panchatantra) ou ben novelesca (Kathā-sarit-sāgara). Se a produción en tamil, que xa se desenvolvera en época moi antiga co xénero épico, constituíu, a carón das obras en malaialam, a manifestación máis brillante do grupo dravídico, as outras literaturas sufriron unha forte influencia sánscrita. Deixando á parte as tradicións orais, pódese dividir a literatura india en dous grandes grupos: por unha banda aquelas que, como a sánscrita, a tamil e a kanada, se enraízan nunha práctica e nuns textos antiquísimos e, pola outra, aqueles que, como a kashmir e a dogri, coñeceron o uso escrito desde hai relativamente pouco tempo. A literatura india contemporánea ten o soporte institucional da Sahitya Akademi (Academia Nacional das Letras), fundada en 1954 para contribuír ao desenvolvemento das letras, a fixación dos niveis de calidade e a publicación, a difusión e a tradución de obras nas diversas linguas que considera a Constitución: assamés, bengalí, gujarati, hindi, kanada, kashmir, konkani, malaialam, marati, oriya, panjabi, sánscrito, sindo, tamil, telugu e urdu, ademais das linguas dogri, maitili, manipuri, nepalés, pali, tibetana e inglesa. Case todos os xéneros literarios aparecen aquí representados, aínda que predomina a poesía. A novela e mais a narrativa curta aumentaron a súa popularidade, a pesar da súa recente aparición. O teatro é un xénero que se encontra con dificultades debido á competencia da televisión e do cine. A tradución ten importancia como elemento vertebrador das diversas literaturas, especialmente as versións ao hindi e ao inglés, as dúas linguas panindias. Polo que se refire á literatura india en lingua inglesa, distínguense a literatura angloindia, escrita por autores de lingua inglesa, e a literatura indoinglesa (na expresión de V. K. Gokak), que designa as obras escritas orixinalmente en linguas indias traducidas ao inglés por autores indios. Feitas estas distincións, cómpre dicir que a literatura angloindia, coñecida comunmente como literatura india en lingua inglesa, é en realidade o produto de diversos contextos culturais, sobre todo da tradición india clásica, as literaturas indias en linguas vernáculas, o concepto moderno de literatura india e, máis recentemente, a tradición literaria europea. R. Kipling e R. Tagore son testemuño da importancia da produción india en lingua inglesa. Destacan tamén algúns poetas como H. Kabir, M. S. Isvaran, S. Naidu e B. K. Talookdar; novelistas como Ruth Prawer Jhabvala, R. K. Naraya, R. Rao e B. Rajan; e prosistas, representantes do pensamento nacional, como S. Radhakriṣhnan, M. K. Gandhi, J. Nehru e M. Raj.

Relativo ou pertencente aos pobos orixinarios de América.

Individuo dos diversos pobos da América precolombina.

Pobos da América precolombina e os grupos integrados polos seus descendentes que non se mesturaron cos colonizadores. Esta denominación, aplicada orixinalmente por erro dos descubridores que buscaban o Extremo Oriente, é rexeitada polos antropólogos, que prefiren empregar o termo amerindio.