romano -na

Relativo ou pertencente a Roma ou aos seus habitantes.

Natural ou habitante de Roma.

Relativo ou pertencente ao pobo romano.

Individuo do pobo romano.

Pobo de raza indoeuropea que habitaba a cidade de Roma. De procedencia incerta, os testemuños arqueolóxicos proban que, xa desde o s X ao VII a C, sobre os outeiros romanos, se foron formando unhas comunidades que, co tempo, obtiveron unha certa unidade política e participaron das leis do pobo latino. Sábese que, de entre todas as comunidades, Alba exerceu a supremacía ata que foi derrotada por Roma, que pasou a ostentar a hexemonía da Liga Latina. Séculos máis tarde, cando a urbe se converteu en imperio, convertéronse en romanos os habitantes de Roma e tamén todos os habitantes das terras que esta conquistou.

Relativo ou pertencente aos territorios do Imperio Romano ou aos seus habitantes.

Natural ou habitante dos territorios do Imperio Romano.

Arte propia de Roma que xurdiu entre os s II e I a C e que se estendeu por todo o territorio do imperio. Foi froito das asimilacións etruscas, gregas e orientais que transformaron en función das súas necesidades. Foi unha arte funcional, preocupada máis polos aspectos prácticos e teóricos que polos estéticos. Deste xeito, os romanos desenvolveron unha planificación urbana baseada na regularidade e na simetría, combinaron a estrutura grega arquitrabada co emprego de arcos e bóvedas tomados dos etruscos e desenvolveron novas técnicas construtivas, os opus, baseados no emprego do ladrillo cocido nas súas diversas formas e tamaños, ademais do emprego do formigón. O centro das cidades estaba ocupado polo foro no que se situaban os edificios públicos, que acadaron tipoloxías diversas segundo a súa funcionalidade. A basílica, que servía de centro de reunións, tribunal ou lonxa, tiña planta rectangular dividida en naves. O templo romano foi erixido, segundo a tradición etrusca, sobre un podio e cunha escalinata que daba acceso a un pórtico e á cela, e segundo a grega, adaptando a forma períptera, como a Maison Carrée de Nimes ou a da Fortuna Virile en Roma. Pero tamén se adaptou a planta circular (Panteón de Roma). Os romanos crearon edificios propios para os espectáculos como os anfiteatros (Coliseo de Roma); teatros e circos (Circo Máximo, Roma); deportivos, como as termas, que teñen a súa orixe nos gimnasios gregos; conmemorativos, como a columna (Traxano, Roma) e os arcos de triunfo (arco de Tito, Roma); e funerarios, como columbarios e mausoleos como o de Adriano. No eido da enxeñaría destacan as pontes e os acuedutos. A casa tradicional romana era a domus, organizada de forma simétrica ao redor dun atrio rectangular. Xunto a ela atopábanse as vivendas máis populares, as insulae, formadas por diversos pisos. A escultura tivo unha produción abundantísima, en mármore e en bronce. Moi influída pola tradición grega tardía e etrusca, a súa achega máis importante foi o retrato de tendencia realista e relacionado co culto funerario. En época imperial a representación dos emperadores serviu de glorificación e de propaganda. Destaca tamén o relevo histórico, realista e moi detallista, que decoraba monumentos conmemorativos, como o arco de Tito, as columnas de Marco Aurelio e Traxano ou o Ara Pacis de Augusto. Na pintura tamén pesou a tradición helenística e utilizouse, profusamente, o mosaico. A pintura, da que destacan as conservadas en Pompeia e Herculano, evolucionou desde simples representacións de mármores ata á creación de ilusións arquitectónicas e paisaxísticas. O emprego do mosaico é de orixe grega e difundiuse desde a época de Augusto. Representáronse formas vexetais e xeométricas, copias de cadros gregos e pequenas escenas separadas por conxuntos xeométricos. A cerámica tamén tendeu á industrialización (terra sigillata). No s III xurdiu un novo espírito que derivou cara a outras tendencias, a arte do Baixo Imperio (ss IV-V), que en boa parte prefigurou a arte bizantina e en parte a medieval. A arquitectura acadou un tamaño monumental (termas de Caracalla), o mesmo que a escultura, que a partir do s IV volveuse esquemática e abstracta. O peso do cristianismo, que medraba, demandaba novas formas de expresión, e o mosaico, moi rico durante o s IV, foi un dos poucos aspectos que se mantiveron. Co afundimento da estrutura política do imperio en Occidente, só a arte bizantina continuou en certos aspectos a tradición romana. Hispania foi un dos espazos máis romanizados e do que se conservan un gran número de vestixios. Cidades como Empuries, Tarraco, Sagunto e Emerita Augusta acadaron un grande esplendor. Consérvanse murallas en Lugo, Astorga, Barcelona, León e Tarragona. Destacan, entre outras manifestacións, os templos de Augusto en Tarraco e o de Diana en Mérida; o anfiteatro e o teatro de Mérida; as pontes de Mérida e Alcántara (Cáceres); o acueduto de Segovia e o de Los Milagros en Mérida; o arco de Bará en Tarragona, o de Medinaceli en Soria e o de Traxano en Mérida; a torre dos Escipións en Tarragona; e o mausoleo de Centcelles, tamén en Tarragona. En Galicia, ademais das murallas de Lugo, sobresaen a torre de Hércules e o ninfeo cristianizado de Santa Baia de Bóveda. Consérvanse tamén numerosas estelas funerarias, algunha peza escultórica como Dionisio e Ampelos, e mosaicos como o de Batitales (Lugo).

Condición xurídica propia dos nacidos na cidade de Roma e que adquiriron despois, gradualmente, os nacidos noutras terras do Imperio Romano. As vantaxes que confería eran a liberación de todos os castigos deshonrosos e o dereito de apelar ao emperador contra unha sentenza.

Sistema monetario propio da antiga Roma. Ademais da primitiva pecunia, cara a 450 a C puideron comezar a empregarse pezas de bronce e cobre (ás). A primeira moeda de prata cuñada en Roma (268? a C ou 217-212 a C) foi o denario de prata, coas súas divisións (sestercio, quinario e outras), que constituíu o patrón monetario ata 46 a C, data en que se introduciron as moedas de ouro de forma regular. A casa de moeda romana estaba instalada no templo de Xuno Moneta, baixo a supervisión dos triunviros. Augusto reservouse o dereito de cuñación e estabilizou e modificou o sistema monetario establecendo a aureus como unidade monetaria. As variacións no sistema non foron substanciais pero destacan algunhas novas pezas como a antoniniana e o solidus. Desde finais do s I non debeu haber casas de moeda romanas en Hispania.

Relixión propia dos antigos romanos. O pobo romano, mesturou todo tipo de tradicións autóctonas cos préstamos dos pobos veciños, como os etruscos ou sabinos, e divinizou todas as forzas, tanto as da natureza como as da vida familiar (os lares ou os penates). Algunhas destas forzas divinizadas ou numina chegaron a ser verdadeiros deuses como Saturno, Xano, Xúpiter, Marte, Quirino, Neptuno ou Vulcano. Os deuses da época primitiva non esixían sentimento ningún, só a regularidade nos ritos que eran debidos. Engadíronse outros deuses de orixe diversa, como a Terra Nai ou os dos etruscos, xurdidos dunha fusión entre divindades indíxenas e numina dunha civilización máis desenvolvida, deuses de forma antropomórfica emparentados entre eles en grupos ou tríades (unha tríade etrusca foi a primeira que reinou no Capitolio) que tiñan ao seu servizo unha teoloxía, unha cosmoloxía e unha organización social ben definidas. Os romanos tomaron o esencial: os colexios sacerdotais, as leis reais, o cálculo dos séculos, o calendario, os fastos, os anais dos pontífices, -orixe da historia latina-, a iconografía, a música, as festas e os xogos e espectáculos, xermolo da arte e da literatura. Posteriormente, aos deuses etruscos, uníronse os de Magna Grecia e os de Sicilia, que lle deron un novo contido ás divindades indíxenas. A relixión romana amosouse acolledora cos deuses de procedencia estranxeira ao longo da historia, pero sempre baixo o control dos pontífices que determinaban o emprazamento dos seus santuarios e fixaban o carácter do seu culto. Augusto viu na relixión un dos elementos fundamentais da vida romana e, revestido da dignidade de sumo pontífice, restaurou a práctica oficial nun intento de liberala da superstición que a envolvía.

Relativo ou pertencente á Igrexa de Roma ou á súa liturxia.

Relativo ou pertencente á Igrexa Católica.

católico.

Rito occidental propio da Igrexa de Roma, que co tempo (ss IX-XI) suplantou os outros ritos occidentais e que practicamente é o único da Igrexa Católica, agás algunhas excepcións, como os ritos ambrosiano en Milán, o gálico en Lyon, o visigodo en Toledo e os diversos ritos orientais conservados polas igrexas uniatas.

Aplícase á familia de tipos de letra de imprenta en que se distingue o romano antigo, do que destacan o garamond e o elzeviriano; e o romano moderno, do que destacan o bodoni e o normando.

Aplícase aos tipos de letra dereita, por oposición á itálica ou cursiva, que é inclinada.