amerindio -dia

Relativo ou pertencente aos amerindios.

Grupo humano xantodermo de América. Segundo a sistemática racial de Heim (1972), baseada na pigmentación da pel, a estatura e o índice cefálico, presenta unha homoxeneidade grupal moi elevada. A variabilidade xenética e ecolóxica fixo posible unha certa diferenciación entre o grupo humano amerindio, que se caracteriza polos seguintes trazos: a estatura é de tipo medio, pero con grandes oscilacións extremas, nalgúns grupos patagóns observáronse individuos con 180 cm de altura, sen embargo, algunhas tribos venezolanas, como os iupa, fixeron pensar en grupos ‘pigmeoides’ en Suramérica. A estrutura corporal é robusta, braquimorfa, con anchura biacromial e bicrestal que confiren ao tronco un perfil frontal cuadrangular (ombreiros tan amplos como as cadeiras). A pigmentación da pel é variable entre o castaño amalero claro e escuro. Se ben, certos grupos de amerindios presentan frecuencias inusitadamente altas de albinismo, por exemplo os hopi e os zuñi. É moi frecuente a mancha pigmentaria conxénita, aínda que se presenta en maiores porcentaxes na costa do Pacífico que na atlántica. Teñen os cabelos negros e lisos, agás os indios das fragas tropicais, que os presentan lixeiramente ondulados; así mesmo, entre os individuos de sexo masculino a súa barba é pouco poboada. O índice cefálico adoita ser elevado, con escasos núcleos de dolicocefalia. A forma do nariz é moi variable, pero nunca platirrina. Nos noramerindios adoita ser aquilina. Presentan pómulos prominentes, a morfoloxía da rexión ocular ofrece con frecuencia os trazos do chamado ollo mongólico; é característica a presenza de incisivos superiores “en forma de pa” escavados na face posterior da coroa. Non ofrecen prego palpebral e o epicanto non existe nos homes adultos, aínda que é normal en mulleres e nenos. Segundo o antropólogo Comas, cómpre salientar os seguintes factores na dinámica bioracial amerindia: o poboamento de América foi moi recente (entre 30.000 e 100.000 anos); bardante algunhas excepcións (os maias, os aztecas e os incas) o illamento entre as poboacións amerindias e o seu pequeno tamaño puideron actuar como factores de diferenciación; outro factor foi a diversidade ambiental á que se tiveron que adaptar os primeiros grupos amerindios que ocuparon a totalidade do continente. O poboamento de América fíxose mediante movementos migratorios rápidos que permitiron que, nuns poucos milleiros de anos, o home acadase o extremo meridional do continente (hai 10.000 anos había poboación humana na Terra do Fogo); as vagas migratorias foron do tipo repregue ou pasivo, non existía ningún motivo para que se dirixisen cara ao sur; as condicións favorables facilitaban, tamén, o aumento demográfico. Na actualidade existe un amplo acordo sobre a orixe asiática dos primeiros habitantes que chegaron a América, acordo que se fundamenta arredor de dous datos. O alelotipo das poboacións de amerindios quedou determinado, sobre todo, polos trazos antropoxénicos dos primeiros habitantes, poboacións de Asia nororiental dun grupo definido como paleosiberiano. Un caso interesante é o dos antíxenos do AB0, espallados entre as poboacións mongoloides de Asia, que está ausente entre as poboacións americanas, feito que fai sospeitar que a orixe fose un grupo humano paleosiberiano anterior á división dos mongoloides típicos. Estes feitos e outros, levaron á conclusión de que os antepasados dos actuais amerindios habitaban o nordeste de Siberia antes de que se diferenciaran os mongoloides típicos. Polo tanto, están desacreditadas outras teorías como o autoctonismo do amerindio, sostida por Ameghino; a emigración a América, en época precolombina, de melanodermos africanos; a emigración transatlántica de elementos cromañoides; a hipótese de Montandon, que sostiña unha orixe polinésica das poboacións amerindias; a emigración transpacífica, a través da Antártida, de aborixes australianos, como propuña Mendes-Correa; ou a mestizaxe de caucasoides, mongoloides e australianos, segundo propuña Birdsell. Malia a homoxeneidade grupal, establecéronse varios subgrupos humanos que, seguindo a Comas, son os seguintes: norpacífico, que habita alasca e a zona comprendida entre as Rochosas e o Pacífico; noratlántica, que habitan dende as Rochosas ata ao Atlántico; surpacífica ou neoamerindia, habitan no litoral pacífico andino; sudatlántica ou amazónica, habitan moi illadas no interior das selvas do Amazonas; pampeano ou pámpido, as súas poboacións -en perigo de extinción- habitan no Chaco, na Pampa e na Patagonia, ademais dun pequeno reduto no Mato Groso; e paleoamerindia, que agrupa aos case extinguidos láguidos, que habitan nalgúns redutos illados do Brasil, e fuéguidos, dos que quedan uns grupos residuais en Terra do Fogo.

Arte dos pobos amerindios, especialmente dos precolombianos. Nos tempos precolombianos desenvolvéronse en terras americanas diferentes culturas. En América do Norte hóuboas de gran diversidade, ás veces de pobos nómades como o dos esquimós, limitada á ornamentación de vestidos, ao gravado de utensilios e a pequenas máscaras; a das tribos das grandes praderías centrais, hábiles en traballos con coiro e con wampum. Noutros casos foron pobos sedentarios, como os indios pueblos, bos construtores e ceramistas; os da cultura dos mounds, con máscaras e paos totémicos relevantes. En América Central, particularmente en México e Guatemala, naceron diversas civilizacións sometidas a unha unidade artística, que contaron con organización agrícola, relixión, coñecementos astronómicos e aritmética avanzada. Diferenciouse, a partir aproximadamente do ano 200 a C, a arte dos olmecas, dos huachecas, dos totonacas de Teotihuacán, con grandes pirámides e unha arte severa; a dos zapotecas, dos michecas, os da costa do Pacífico, e a dos toltecas (Chichén Itzá), de forte arquitectura. A máis importante foi a dos maias, de arquitectura monumental, de escultura en baixorrelevo e de rica pintura mural (Bonampak, s VIII). Complétase esta serie coa dos aztecas, de potente arquitectura, cunha escultura simbólica e manuscritos con miniaturas. Finalmente, en América do Sur cómpre nomear as civilizacións das rexións montañosas dos Andes e da estreita faixa da costa, entre os Andes e o Pacífico. Tense unha idea clara da sucesión destas culturas, pero non dos seus límites cronolóxicos, con etapas tan sobresalientes como a de Chavín (sobre o 800-500 a C); a de Tiahuanaco (sobre os 1000-1200) e a de Chimú, que deixaron paso á expansión dos incas, que acadaron unha administración perfecta, e foron importantes no tecido e na cerámica.

Relativo ao conxunto de linguas dos pobos indíxenas americanos. A orixe común de todas as linguas amerindias, igual que o do grupo humano amerindio, tivo que ser algunha lingua falada polo pobo paleosiberiano que entrou no continente americano a través do estreito de Bering. De todas as linguas amerindias (ó redor dunhas cincocentas), malia a súa pervivencia nalgunhas comunidades actuais (inuit, navaho, iuman, maia, nahuatl, chibcha, araucano, guaraní, mapuche, tupí, tehuelce ou, entre outras, guaracurú), só o aimará e o quechua son linguas oficiais en Bolivia e Perú; ademais, o guaraní e mais o maia teñen posibilidades reais de constituírse en linguas nacionais en Paraguai e Guatemala, respectivamente. A característica fundamental das linguas amerindias é a diversidade na orixe de cada unha das familias que as compoñen. O gran número de linguas e a escasa documentación existente sobre elas fai que as propostas sobre o número mínimo de familias e as súas tipoloxías varíen considerablemente. Deste xeito, pódense atopar desde propostas que identifican, para Norteamérica e Centroamérica, cincuenta familias ata estudios máis recentes que presentan un número moito máis reducido. O mesmo sucede con Sudamérica, onde as propostas van desde un máximo de cen familias ata un mínimo de tres. As recentes clasificacións, que parten das investigacións antropolóxicas que confirman unha orixe cultural común, distinguen as seguintes familias no amerindio: a macro-sioux, a hokan, a penutian a azteca-tanoan, a oto-manguean en América do Norte e Central e a andino-ecuatorial, a ge-pano-carib e a macro-chibchan en américa do Sur. A lingua macro-sioux leva este nome porque a maioría das linguas que a compoñen son da familia sioux, que se estende en América do Norte polos territorios das Grandes Chairas e as Praderías Centrais cara ao leste. Entre as linguas vivas incluídas nesta familia están: o dakota, o crow, o winnebago e o omaha-osage, faladas polas tribos indíxenas do mesmo nome. Neste mesmo grupo pero cunha extensión menor atópanse tamén nos territorios norteamericanos: a familia iroquian, espallada por algúns puntos do leste e que inclúe linguas como o cherokee e o mahowk; a familia caddoan á que pertencen linguas como o caddo no leste e o wichita e o parwnee nas Praderías Centrais e dúas linguas illadas no leste, o catawba e o yuchi, que teñen unha relación máis estreita coa familia sioux que coas restantes. A lingua hokan inclúe algunhas pequenas familias e linguas illadas espalladas pola costa noroeste ata California, na Gran Conca e polo sudoeste chegando a Centroamérica. As linguas deste grupo teñen un gran número de falantes, sobre todo, nalgunhas das súas familias como: a tlapanecán a e tequistlatecán en México ou yuman en Arizona e California. A lingua penutian é a única familia de América do Norte na que se poden demostrar claramente as relacións coas familias de América do Sur. As súas linguas distribúense dende a costa noroeste e as zonas da meseta do Colorado cara a California (cunha posible extensión ao sudoeste), por Centroamérica cara a Bolivia e por Sudamérica en Chile e Arxentina. As linguas penutian vivas con máis falantes están en América central como o mixe, pertencente á familia zoque ou algunhas linguas da familia maia como o quiché, o kekchí, o cakchiquel e o mam. A lingua azteca-tanoan divídese en outras dúas familias: a tanoan (ou kiowa-tanoan) con tres linguas situadas no sudoeste e o kiowa na zona das Grandes Chairas e a uto-azteca. Esta última é a máis extensa e confórmana unha liña de linguas que se falan dende a meseta do Colorado ata California, en Centroamérica e en pequenas extensións nas Grandes Chairas; algunhas delas son: o cahuilla e o luiseño en California, o paiute e o sashoni na Gran Conca, os dialectos ute e comanche nas Grandes Chairas, o hopi e o pina-papago no sudoeste ou nahuatl en Centroamérica. A lingua oto-manguean consta de cinco pequenas familias situadas en Centroamérica. As linguas máis faladas deste grupo son: o otomí, o mixteco e o zapateco. Ademais das familias citadas, existe un certo número de familias de América do Norte e Central para as que aínda non se estableceu unha relación clara coas restantes, é o caso da familia salish na costa noroeste ou da tarascan en Centroamérica. A lingua andino-ecuatorial inclúe o maior número de linguas indíxenas vivas (cerca de duascentas) entre as que están as linguas sudamericanas con máis falantes: o quechuá, o guaraní e o aimará. Consta de catorce familias entre as que destacan: o arahuco, o tupi, o quechuá e o aimará. A lingua ge-pano-carib ten case tantas linguas vivas como a anterior pero o número de falantes é menor. Está formada por dúas familias: a cariban, con sesenta linguas que aínda son faladas en Venezuela, as Güianas, O Brasil e Colombia e a macro-ge que agrupa a máis de vintecinco linguas do Brasil. A lingua macro-chibchan conserva trinta e nove linguas espalladas por Guatemala e Honduras cara ao sur, chegando case ata Perú. A familia chibchan, da que recibe o nome, é unha das maiores e consta de dezaseis linguas que se estenden dende Nicaragua ao noroeste de Colombia.

Literaturas de lingua indíxena americana (denominadas tamén precolombianas ou americanas). A enorme complexidade lingüística e cultural, como tamén o período incipiente de coñecemento da maioría destas literaturas fan moi difícil a exposición das características xerais. As literaturas amerindias son a expresión das culturas indíxenas non afectadas polo contacto europeo e a transmisión oral foi a única expresión literaria da maioría, unha transmisión oral que foi recollida e estudada por etnólogos e lingüistas. Cabe destacar, sobre todo, a literatura nahuatl ou azteca. En cambio, a literatura maia antiga non perviviu en proporción aos monumentos artísticos conservados, se cadra por mor da desorganización civil na que se atopaba o Yucatán á chegada dos españois. De feito é necesario ir a un reflexo da literatura perdida nunha lingua parente, o quiché, que conservou o mítico Popol Vuh (Libro do consello), considerado o maior monumento das literaturas precolombianas. En América do Sur a lingua quechua produciu tamén unha rica literatura. Entre os xéneros principais sobresaen a poesía lírica e o teatro. A colonización europea e a evanxelización cambiaron o carácter das literaturas indíxenas coa entrada de modelos e temas concretados en obras, a miúdo escritas polos misioneiros como os dramas didáctico-relixiosos en nahuatl e quechua, ou os poemas en tupí do xesuíta Anchieta. Este proceso comportou unha folclorización das literaturas amerindias máis cultas e espertou outras como foi o caso do guaraní. Entre as literaturas que sobreviviron e se desenvolveron cabe mencionar a nahuatl, a maia, a quechua e a guaraní.