encaixe

Tecido fino ornamental que consiste nun calado de fíos cun fondo reticulado, decorado con debuxos de diversa índole. Denomínase así porque orixinariamente realizábanse os labores por separado e despois encaixábanse na tea.
Orixe e evolución histórica
Os textos de Estrabón recollen o emprego de redes e mallas nas poboacións de Hispania. No Antigo Testamento, Isaías relataba que as mulleres usaban rediñas na súa vestimenta e o Libro dos Reis describe os filamentos que adornaban o templo de Salomón. Os romanos recolleron as técnicas de bordado e de traballo con fíos entrecruzados coñecidas por hebreos, exipcios e sirios, espalláronas polo seu territorio e introducíronas na Igrexa. O gran desenvolvemento da industria téxtil de Bizancio exportouse ao mundo occidental, onde Italia e os Países Baixos foron os pioneiros. No s XVI a publicación en Italia e Francia dos primeiros libros de patróns ou modelos de debuxos produciu unha expansión dos encaixes de influencia arábiga. Entre os ss XVI e XVIII foi un artigo de luxo que gozou de gran demanda e que se empregou como un elemento ornamental na vestimenta masculina e feminina, na roupa de cama e mesa, e na decoración de obxectos dedicados para ao culto relixioso. Converteuse tamén nunha importante manufactura en Venecia, Flandres e na corte francesa, onde se crearon en 1655, entre outras, as manufacturas reais de Aleçon, Quesnoy e Reims baixo o goberno de Luís XIV e Colbert. Trala Revolución Francesa, diminuíu o seu emprego, ata que reapareceu a comezos do s XIX. No s XX, os principais centros produtores foron Francia, Reino Unido, Bélxica, Irlanda e España. As primeiras manifestacións en España proceden das esculturas iberas que representan a deusas enfeitadas con encaixes e bordados. Tanto romanos como árabes trouxeron á Península Ibérica as súas técnicas téxtiles. Ata o s XV destacaron os realizados nas xuderías de Toledo; logo, trala expulsión dos xudeus, só se empregou para a decoración de obxectos de culto relixioso. A chegada do encaixe a terras galegas puido realizarse a través de varias vías: as invasións, os comerciantes, os mariñeiros, os soldados e o Camiño de Santiago. Converteuse nun complemento co que diminuír as necesidades económicas existentes e contou coa abundancia do liño.
Modalidades
Tradicionalmente, empregouse o liño branco e o algodón e, en menor medida, os fíos metálicos (ouro e prata) ou de seda. A mecanización producida dende mediados do s XVIII levou ao emprego de novas materias téxtiles e, sobre todo, de fibras sintéticas. Existen tres tipos fundamentais de encaixes: o de agulla, o de palillos e os mecánicos. O encaixe de agulla realízase a partir dun debuxo previo, feito antigamente en pergamiño e posteriormente en papel, e co emprego dun fío de liño branco. O seu punto de partida son as variantes do punto de festón, entre outras, o punto cortado, ao aire e a rede. Nos primeiros momentos os debuxos eran xeométricos, pero a partir do Renacemento engadíronse os motivos florais. Os máis relevantes foron o punto á rosa, de orixe veneciana, o punto de Francia, o punto de Murano, o punto de España, o punto de Sedan, o punto de Bruxelas e o punto Colbert. O encaixe de palillos, que as palilleiras de Galicia denominan co nome de bolillos, realízase cuns pequenos fusos de madeira de buxo, palillos, que levan o fío envolto, e trabállase sobre unha almofadiña cilíndrica ou cadrada, mundillo, que se adoita apoiar nos xeonllos e que ten fixado un patrón de papel, cartón ou pergamiño no que aparece o debuxo que se quere realizar. Os debuxos únense entre si por medio de bridas. Deriva do macramé árabe e das técnicas que se empregaban para realizar as borlas decorativas que remataban as teas. Aínda que a súa orixe non está clara, parece que procede do S de Europa. Para elaboralo cóllense os fíos enrolados nos palillos, entrecrúzanse e anóanse ao redor duns alfinetes que se van cravando sobre o patrón. Realízanse os puntos de gasa con tres palillos; de malla de catro lados, que serve de fondo; de tul ou malla de seis lados; de améndoa ou punto recuberto e o enteiro, con catro palillos. Entre as súas variedades destacan a blonda; o guipur de Flandres, no que as bridas da base reticular están constituídas por varios fíos cos que se forma unha especie de punto de ollal; o de Malines; o de Chantilly negro e o branco, que son de seda; e o de Cluny, realizado con fíos de cor branca ou crema. Outras modalidades destacables son o encaixe de gancho, orixinario de Irlanda; é o máis sinxelo e trabállase ao aire sen patrón ningún, cun fío brillante e cun gancho fino; e o de lanzadeira, realizado cunha ou dúas lanzadeiras. A finais do s XVIII comezou a realización de encaixes por medio de procedementos mecánicos. En 1824 empregouse o sistema Jacquard para a súa fabricación. En Inglaterra empregouse o tear circular e a súa combinación co sistema de Jacquard, que deu lugar ao encaixe de Cambrai. Os procedementos mecánicos permitiron a difusión e o abaratamento dos encaixes. Dende entón realízanse encaixes á man, feitos por artesáns cualificados, á máquina e mixtos. Entre os encaixes mecánicos destaca o de Valenciennes, que presenta debuxos parecidos ao de palillos, pero moito máis fino. A orixe do encaixe en España pode ser árabe ou italiana. As primeiras mostras realizáronse con agulla e exportáronse no s XVI aos Países Baixos, de onde se importou o encaixe de palillos. Nesta época destaca o denominado punto de España, que empregaba o punto de festón cun fío de seda de diversas cores xunto cos fíos de ouro ou prata. Outras variedades destacables son as de blonda e de cadeneta.

Tipo de encaixe que se realiza no concello de Camariñas. É un derivado dos encaixes europeos, concretamente do tipo dos guipures de palillos. Leva moitos puntos de sprit, que forman estrelas e flores. Os fondos son xeralmente de malla cadrada, semellantes aos puntos de París. A finais do s XV e principios do XVI, o encaixe é unha industria doméstica que conta con gran forza na zona de Camariñas, pero foi no s XVIII cando alcanzou o seu máximo esplendor. A finais do s XIX e principios do XX, deuse unha grande exportación de encaixe a terras americanas desde o porto camariñés, que figura nas notas de embarque e nos demais documentos navieiros co nome de encaje de Camariñas, denominación que aínda mantén. Este comercio viuse interrompido posteriormente pola crise colonial e polas guerras mundiais que, sumadas á desorganización do sector, fixeron que o comercio decaese ata a súa recuperación nos anos corenta. Este rexurdimento debeuse, sobre todo, á acción da Sección Femenina, que tentou reorganizar o sector do encaixe mediante a creación de escolas de palilleiras e a realización de exposicións en distintos puntos da nosa xeografía. Segue a ser o concello de Camariñas o que concentra a maior parte da actividade do sector do encaixe, con preto de 3.500 palilleiras. Este concello desenvolveu un Plan de Desenvolvemento do Encaixe de Camariñas que contempla a formación, comercialización, promoción e restruturación do sector. As medidas tomadas favoreceron a renovación das artesás, a recuperación dos deseños antigos e o deseño de novos motivos.