andaluz -za

Habitante de Andalucía.

Dialecto do castelán formado a raíz do repoboamento realizado polos colonizadores de León e de Castela no sur da Península Ibérica dende o s XIII. O vocalismo comprende unhas vocais abertas, provocadas pola aspiración do -s do plural, opostas fonoloxicamente ás pechadas: ([‘peso] pes; [‘pEsO] pesos). O consonantismo caracterízase pola aspiración do f- no andaluz occidental, a alternacia do ceceo co seseo, a extensión do yeísmo, a confusión do -l e do -r implosivos (sarto, salto; olol, olor), a aspiración do s implosivo (fiehta, fiesta).

Arte desenvolvida na zona meridional da Península Ibérica despois da colonización castelá. O territorio que máis tarde sería Andalucía tivo un papel moi importante na evolución da arte na Península Ibérica xa na Prehistoria e tamén na Época Romana e durante o Islam. A arte andalusí prolóngase no estilo mudéxar. Malia que o Románico e o Gótico foron pouco importantes, cómpre salientar no Gótico a catedral de Sevilla, construída sobre a vella mesquita logo da conquista cristiá da cidade. Foi no s XVI, coas posibilidades económicas da conquista de América, cando se crearon as escolas de Sevilla, Granada e Córdoba, as tres coincidentes na difusión do Renacemento italiano, con arquitectos como Diego de Siloé, Andrés de Valdevira e Pedro Machuca. A escultura e a pintura floreceron no s XVII, con escultores como Martínez Montañés e Alonso Cano e pintores como Zurbarán, Murillo, Valdés Leal, etc. No s XVIII só sobresaíu a arquitectura, con solucións barrocas, estruturais e decorativas que se espallaron por América ata a súa independencia. Como consecuencia a arte andaluza entrou nun período de decadencia no que só destacaron algunhas individualidades de interese.

Música desenvolvida en Andalucía. A primeira noticia sobre música andaluza provén dos Epigramas de Marcial, nos que se comenta o xeito de tocar as castañolas (crusmata). A mediados do s VI Sevilla foi un centro musical importante, no que se distinguiron Leandro e Isidoro e, a mediados do s VIII, coincidindo coa dominación árabe, Córdoba converteuse nunha cidade de vida musical moi refinada que mantivo o seu esplendor ata o s XI. Foi, sen embargo, a finais do s XV cando naceu a escola polifónica andaluza con Pedro Escobar, Fernando de Peñalosa, Fernando de Contreras, Juan Vázquez, Pedro F. de Castilleja, Juan Navarro e os irmáns Rodrigo e Francisco Ceballos. As figuras de máis relevo da escola andaluza son Cristóbal de Morales, Francisco Guerrero e Fernando de las Infantas. A música andaluza dos ss XV e XVI conservouse no Cancionero de Palacio, no Cancionero de Medinaceli e noutras coleccións da época. No eido da teoría musical cómpre mencionar a Bartolomé Ramos de Pareja e Juan Bermudo. A música tivo no s XVIII un repertorio de composicións para órgano, a maior parte delas obra de Francisco Correa de Araúxo. Dende mediados do s XVIII diferentes autores de tonadillas e, ao final do s XIX, de zarzuelas, inspiráronse nas danzas e nos cantos do pobo. Esta arte popular andaluza ten orixes moi escuras e está moi influída polos elementos musicais dos árabes e dos xitanos que habitaban a rexión andaluza. As principais formas deste cante flamenco, xitano ou hondo son as diferentes modalidades de tonadas, martinetes, seguidillas; estes cantos primitivos xeraron as bulerías, as soleares, as cañas, as corridas, o polo, as saetas, as serranas e outras formas máis recentes: fandango, garrotín, granadinas, sevillanas. Outras formas que poden ser bailadas son as bulerías, as alegrías, as farrucas, as soleares, os tantos, os tientos, etc. A arte flamenca entrou nunha época de decadencia a finais do s XIX. Durante o s XX a música andaluza culta deu grandes figuras como Manuel de Falla e Joaquín Turina.

Raza mediterránea de galiñas integrada por exemplares de cor gris un pouco abrancazados, moi rústicos, que poñen poucos ovos pero moi grandes.

Raza bovina integrada por animais de perfil cóncavo, do tipo ibérico; desta raza é o touro de lidia.

Raza de cabalos integrada por animais de perfil lixeiramente convexo, de lombo arredondado e amplo, harmoniosos de proporcións e cadenciosos de movementos; famosos como animais de sela.