escriba

Doutor e intérprete da lei, escrita ou oral, nas culturas que se estenderon durante a Antigüidade polo Oriente Próximo e Medio. En Mesopotamia e Exipto recibían unha educación moi completa, acadaban un gran prestixio intelectual e participaban na administración, na xustiza e na organización dos santuarios. En Exipto estudiaban nas casas da Vida -edificios dependentes dos templos- e despois pasaban a formar parte do corpo de escribas oficiais con algún cargo específico. Debido á multiplicidade de tarefas encomendadas á administración exipcia existían, entre outras clases, os escribas do exército, os dos templos e os dos equipos de obreiros. A súa divindade protectora era Thot, o deus da escritura e da sabedoría.

Persoa que reproduce -copiando ou poñendo en limpo- composicións alleas, ou que escribe ao ditado ou de memoria. A distinción entre copia ao ditado, copia memorística e copia dun orixinal resulta especialmente operativa polo que respecta á tipoloxía das variantes: se no primeiro caso, por exemplo, estas adoitan responder a confusións de carácter fónico, na reprodución de textos escritos son habituais os erros debidos a motivacións gráficas. A cotío a memoria resulta tamén un factor nocivo para a integridade do texto, ben sexa porque o escriba introduce modificacións involuntarias, ben porque coñeza unha versión diverxente e incorpore esas variantes dun xeito inconsciente. Todo iso contribúe a que rara vez a integridade do texto se conserve no seu estado orixinal; así, por exemplo, os lamentos dos poetas pola deturpación das súas obras. A miúdo a actuación do escriba no proceso de copia repercute directamente sobre a calidade e fiabilidade do texto: unhas veces modifícao involuntariamente por incomprensión ou descoido (erros por adición ou adiectio, por omisión ou detractio, por alteración da orde ou trasmutatio, por substitución ou immutatio); outras, introduce modificacións voluntarias, a miúdo en consonancia coas súas ideas relixiosas, literarias, morais, etc, ou de hábitos lingüísticos (así acontece, por exemplo, nas versións leonesa e castelá do Alexandre, ou nas copias tardías das obras de Gonzalo de Berceo). Ademais dos estritamente gramaticais, ao escriba atribúenselle tamén diversos hábitos gráficos adquiridos no scriptorium. En tales casos, a paleografía e a xeografía codicolóxica constitúen útiles instrumentos de indagación crítica á hora de establecer non só a procedencia da copia, senón tamén do seu modelo: a comparación entre copias dun mesmo scriptorium a miúdo permite delimitar cando se está ante hábitos resultantes da formación do escriba, ou ben ante particularidades exclusivas do texto (erros involuntarios producidos durante o acto de copia). Tampouco faltan as variantes debidas a contaminacións e refundicións, especialmente frecuentes durante a Idade Media en xéneros coma o de cabalerías (como ocorre, por exemplo, na Crónica de 1344). En termos xerais, esta concepción do papel activo do escriba contradí os postulados estritamente mecanicistas xerados tralas teses de Havet.

Doutor ou intérprete da lei en Israel. Desde os tempos de Esdras recibiu este título o individuo versado na Lei de Moisés que se ocupaba de interpretar as Escrituras. Converteuse en xefe espiritual e condutor do pobo xudeu, e recibiu honorificamente o nome de rabino.