"Andes" (Contén)

PERSOEIRO

Arquitecto portugués. Dende 1490 traballou no mosteiro de Batalha, onde realizou o portal de acceso á rotonda das Capelas Imperfeitas (1509), o panteón de don Duarte e acabou as obras do claustro maior.

PERSOEIRO

Pintor portugués. Coñecido como Grão Vasco, introduciu os elementos do Renacemento italiano na pintura lusa. Das súas obras destaca o retablo da catedral de Lamego (1506-1511) e sete plafóns sobre a Paixón para a igrexa e Freixo de Espada en Cinta (1520).

1. Relativo ou pertencente a Finlandia, aos seus habitantes ou á súa lingua.

2. Natural ou habitante de Finlandia.

3. Lingua do phylum urálico da familia finoúgria. Os primeiros textos escritos en finlandés proceden de mediados do s XVI e, en 1958, tradúcese a parte da Biblia que corresponde ao Novo Testamento. No s XVII, cando Finlandia pasou a formar parte de Suecia, o finlandés deixou de ser lingua nacional e o sueco pasou a ser a lingua da administración e da cultura. Co inicio da Revolución Rusa (1917), Finlandia independízase. É a lingua oficial de Finlandia, pero tamén se fala na República de Carelia, Rusia e Suecia. Escríbese en alfabeto latino. Entre os trazos máis característicos do finlandés, cómpre destacar un sitema de oito vocais /i e ä y ö u o a/ e coñece a harmonía vocálica e trece consoantes /k t p d m n n r l s h j v/, que se ven afectadas pola gradación, é dicir, que cando unha consoante forte inicia unha sílaba, debilítase noutra menos forte; non hai distinción de xénero nos nomes, pero si que se conxugan en quince casos; a estrutura morfolóxica achégase á...

4. Arte desenvolvida en Finlandia. Non se conservan construcións arquitectónicas anteriores ao s XII; os primeiros exemplos son igrexas rurais construídas en ladrillo que, xunto coa madeira, son os principais materiais construtivos, e dos que destaca a catedral de Tarku (S XIV). Empregáronse a bóveda estrelada, importada de Alemaña, e os campanarios illados de madeira, importados de Suecia. As formas góticas prevaleceron e ata o s XVII non se localizan elementos clásicos. Empregaron a planta cruciforme e a centralizada. En 1817 trazouse un novo plano para o centro de Helsinqui baseado nunha praza central rodeada de edificios, obra de Carl Ludwig Engel (1778-1840). Os escultores formados en París dende 1870 recibiron a influencia de F. Rude, J. B. Carpeaux, A. Rodin e E. A. Bourdelle. No eido da pintura, Estocolmo, lugar de formación na primeira metade do s XIX, foi substituído por Düsseldorf, e despois por París, onde Albert Edelfelt (1854-1905) recibiu a influencia do Manet preimpresionista....

5. Arte cinematográfica producida en Finlandia. Nyrki Tapiovaara foi a primeira figura dunha certa importancia, malia ter unha carreira curta. Erik Blomberg, operador e realizador, converteu a súa muller, Mirjami Kuosmanen, na grande estrela do cine finlandés: Valkoinen peura (O reno branco, 1952). En 1956 o filme Tuntematon sotilas (O soldado descoñecido), de Edvin Laine, obtivo un premio no Festival Internacional de Cine de Cannes. Jörn Donner dirixiu e protagonizou Mustaa valkoisella (Negro sobre branco, 1967). Os mellores realizadores contemporáneos son Risto Jarva, autor de Työmiehen päiväkirja (Diario dun traballador, 1967), Rauni Mollberg, que dirixiu Maa on syntinen laulu (A terra é un canto de pecado, 1973) e o filme bélico Tuntematon sotilas (O soldado descoñecido, 1985), e Pekka Parikka, con Talvisota (A guerra de inverno, 1989). Nun terreo máis artístico cómpre destacar a Lauri Törhön con Palava Enkeli (O anxo...

6. Nos ss XIX e XX editáronse os Vellos poemas do pobo finlandés e Contos e fábulas do pobo finlandés, pertencentes á tradición oral, pero xa a partir do s XV se imprimiron obras en latín (Missale Aboense, 1488). Cando Finlandia se separou de Suecia, a lingua de cultura era o sueco, e nos ss XVIII e XIX algúns autores que tiñan como lingua materna esta lingua escribían en finés, e no s XIX o nacionalismo reivindicou a lingua autóctona. A loita pola independencia política e lingüística contra Rusia, dirixida polo filósofo e político J. V. Snellman (1806-1881), coincidiu coa democratización do ensino e Finlandia chegou ao s XX con personalidade cultural e política propias. Na segunda metade do s XIX, Kivi puxo os alicerces do teatro nacional con Lea (1869), pero foron máis populares autores como Erkko, Cajander e Jännes. A principios do XX, Kramsu e, sobre todo, E. Leino deron un forte impulso á poesía, que xunto coas obras de Koskenniemi, Manninen, Larin-Kyösti,...

7. A música primitiva finlandesa máis importante é a do ciclo do Kalevala, transmitida oralmente ata que se publicou entre 1908 e 1948. O instrumento autóctono máis difundido foi o kantele, parecido a un salterio. A música culta máis antiga (ss XI e XII) é de carácter relixioso. Os compositores nacionalistas inspiráronse na música popular, entre os que destaca J. Sibelius.

ESPA¥A

Concello da provincia de Tarragona, Catalunya (2.668 h [1996]). A agricultura segue a ser o sector principal da súa economía. A vide é o cultivo principal, seguido polos cereais, as amendoeiras e as oliveiras. No que se refire á industria, destacan as manufacturas de papel e cartón. Tamén se elaboran e comercializan viños con denominación de orixe. De orixes iberas, foi señorío dos templarios ata 1317 que pasou aos hospitalarios. Durante a Batalla de Aragón (marzo-abril de 1938), foi ocupada polo xeneral García Valiño. Con posterioridade, foi un dos obxectivos centrais da ofensiva republicana na Batalla do Ebro. Do seu patrimonio cultural destacan o poboado ibero do Coll de Moro, o castelo de Miravet e a igrexa de Santa María (s XIII).

PERSOEIRO

Poeta pertencente á escola galego-castelá. Activo aproximadamente entre 1365 e 1400 na corte de Xoán I, perdeu o favor real logo de casar cunha mourisca e renegar do cristianismo para converterse en mahometano. No Cancionero de Baena, recóllense trece poemas da súa autoría; cinco son composicións amorosas -nas que retoma a tradición provenzal máis clásica- e o resto relixiosas, tanto de loanza a Deus como gozos á Virxe María.

ILLOTES

Illote da beira setentrional da ría de Arousa, no litoral da parroquia de Palmeira (Ribeira), situado fronte á punta de Grades.

REXIÓNS

Rexión situada no centro de Canadá e dos EE UU que se estende desde o escudo canadense ata a chaira costeira do golfo de México. Ao O limita coas Montañas Rochosas, e ao L coa rexión das praderías e a chaira aluvial do Mississippi. Xeoloxicamente está formada por xistos, arxilas e areas sedimentarias con algún depósito glacial. O clima é árido, e os ríos principais que a atravesan son o Missouri, o Arkansas e o Colorado de Texas.

1. Relativo ou pertencente a Groenlandia, aos seus habitantes ou á súa lingua.

2. Natural ou habitante de Groenlandia.

3. Variante do inuit, que se fala en Groenlandia.

1. 1. Relativo ou pertencente a Holanda ou aos seus habitantes.

   2. Habitante ou natural de Holanda.

2. neerlandés.

3. Aplícase a diversas razas bovinas, orixinarias de Holanda, especializadas na produción de leite e, secundariamente, de carne.

1. Relativo ou pertencente á incandescencia.

2. Que presenta incandescencia.

1. Relativo ou pertencente a Irlanda.

2. Natural ou habitante de Irlanda.

3. Lingua do grupo gaélico das linguas celtas, que se fala principalmente na Irlanda occidental. Na segunda metade do s V xa se documenta o irlandés primitivo en inscricións funerarias escritas en alfabeto ogámico. Na primeira metade do s VI existe a etapa denominada irlandés arcaico, tamén recollida en inscricións ogámicas e nalgunha glosa. Despois de mediados deste século está o irlandés antigo, no que aínda se distinguían dúas etapas: o irlandés antigo inicial (ó redor do 550-700), documentado nunhas poucas inscricións ogámicas e glosas con arcaísmos fonéticos, e o irlandés antigo clásico (ó redor de 700-900) que se recolle nas glosas de Würzburg (sobre o 750), Milán (sobre o 800) e Sankt Gallen (sobre o 850). Entre o 900 e o 1200 pásase ao irlandés medio, con extensos e abundantes textos literarios. A partir do 1200 comeza o irlandés moderno. Entre os ss XIII-XVII, o chamado irlandés moderno clásico foi unha norma...

4. Arte desenvolvida en Irlanda. Da Idade do Bronce consérvanse lúnulas de ouro e machados, e do período de La Tène, o colar de Broighter. O desenvolvemento dunha cultura local cristiá e monástica, non suxeita ás invasións, deu lugar ao estilo irlandés dos ss VI-IX, baseado en elementos célticos e coptos, estes últimos introducidos por san Patricio e mantidos polos intercambios con Exipto e Siria. Desta época consérvanse piares, estelas con decoración xeométrica (Fahan Mura e de Carndonagh, s VII), cruces de pedra con escenas bíblicas (Monasterboice e Ruthwell), pezas de ourivería e manuscritos miniados, entre os que destacan os evanxeliarios de Durrow, Kells e Lindisfarne. De estilo gótico son a catedral de Dublín, totalmente reconstruída, e os castelos de Dangan e Luimneach, e do derradeiro cuarto do s XVII, o Royal Hospital, de W. Robinson, e a Duana, de J. Gandon, os dous en Dublín. A arquitectura do s XIX mesturou o neogótico e o neoclásico (catedrais de Cork e Killarney). No comezo do...

5. escritura insular.

6. Literatura cultivada en Irlanda en lingua irlandesa. Inicialmente desenvolvéronse tres ciclos épicos precristiáns: o mitolóxico, o dos fenianos (do s XI ao XVIII) e o dos ulates, heroes semimíticos do s I. Logo apareceron os filid, poetas doutos, desprazados no s XIII polos bardos, ao servicio das familias poderosas. Co cristianismo introduciuse en Irlanda a cultura clásica, que nunca tivo un papel decisivo; aínda así, ambas as dúas tendencias chegaron a fusionarse nalgúns xéneros. No s XII comezou a conquista da illa polos ingleses e prohibiuse o uso do irlandés. A partir do s XVII comezou a realizarse unha literatura reivindicativa da propia tradición. O renacemento literario do s XIX tivo lugar basicamente en inglés; fundouse unha sociedade para a defensa da lingua irlandesa (1876), o periódico Irisleabhar na Gaedhilge (1882-1909) e a Connradh na Gaedhilge ou Liga Gaélica (1894), ademáis das achegas dos eruditos John O’Donovan e E. O’Curry. No s XX xurdiron as reivindicacións...

7. Arte musical cultivada en Irlanda. A música tradicional irlandesa é moi rica en ritmos (reel, jig, hornpipe, air), instrumentos (arpa, tin wisthle, bodrhan, uillean pipe, etc) e música vocal. Os cantos dos bardos conserváronse ao longo dos anos, e así foi como se coñeceron as composicións de T. O’Carolan, destacado arpista do s XVI. As danzas máis típicas son o planxty e o reel, e requiren unha destreza rítmica e de movementos moi elevada. Moitas son as formacións musicais e intérpretes que contribuíron a recuperar o abundante folclore irlandés, entre os que cómpre mencionar solistas como Liam O’Flynn ou Sean Potts, e grupos como Boys of the Lough, The Dubliners ou The Chieftains, estes últimos con máis de corenta anos de traballo a prol da música tradicional do seu país.

1. Relativo ou pertencente a Islandia.

2. Natural ou habitante de Islandia.

3. Lingua xermánica do subgrupo setentrional do phylum indoeuropeo que se fala en Islandia. As diferencias dialectais son escasas, principalmente de índole fonética, entre os falantes do sur e do norte. Lexicamente a lingua é moi pura, debido á reacción iniciada ao comezo do s XIX para eliminar os numerosos barbarismos que tiña. Desde o s XII emprégase o alfabeto latino, con adicción de dous signos (ð, ).

4. Arte desenvolvida en Islandia. Consérvanse poucos vestixios medievais e, con posterioridade á Reforma, só ilustracións de libros. No s XIX desenvolveuse a pintura de paisaxe, xénero influenciado polo impresionismo e no que destacaron Asgrímur Jónsson (1876-1958) e Johannes Krjaval (1885-1972). Na escultura destacou Asmudur Sveinsson (1893-1982) que creou unha escultura moderna oposta ao clasicismo de Sigoroûr Sigoroûr (1916). No s XX destacaron Hörôur Agustsson (1922), Karl Kvaran (1924) e Erró (1932), representantes da arte abstracta, do xeometrismo e do surrealismo, respectivamente. No eido da arquitectura cómpre destacar a G. Samúelsson, autor da Universidade de Islandia, do Teatro Nacional e da Hallgrimkirkja de Reykjavik.

5. Literatura escrita en islandés. Nos ss X e XI destacou unha poesía de argumento heroico inspirada na mitoloxía nórdica (cantos de Edda), as poesías dos escaldes (poetas cortesáns, dos que E. Skalagrimsson foi un dos máis coñecidos), e as sagas, narracións en prosa dos relatos tradicionais conservados oralmente, aos que se volverá durante o romanticismo (Thorarensen, Hallgrimsson e G. Thomsen). A Biblia traduciuna G. Thórláksson en 1584. No s XX, cómpre salientar a H. Kiljan Laxness, quen foi galardoado co Premio Nobel de Literatura (1955). A finais do s XX destacou Gudbergur Bergsson, autor da novela Tómas Jónsson, cualificada como a primeira obra realmente contemporánea da literatura islandesa. A partir de 2001 tivo unha gran transcendencia a obra de autores como Einar Már Gudmundsson, Hálgrium Helgason, Anna G. Jónasdóttir, Halldór Laxness, Olafur Olafsson, Snorri Sturlusson e Thorvaldur Thorsteinsson.

6. Arte musical cultivada en Islandia. O folclore islandés conserva sinais da colonización viquinga. Existe unha forma de canto épico popular, o tvisöngur; no           s XVI difundiuse a danza nacional, vikivaki, e a música coral protestante. No s XIX destacaron compositores como S. Sveinbjörnsson (1847-1927) e Sigfús Einarsson (1877-1939). A vida musical céntrase en Reykjavik, onde está a Orquestra Sinfónica da cidade e o Teatro Nacional Islandés.

MACIZO

Macizo montañoso do Mont Blanc, na fronteira franco-italiana. A súa maior altitude acádase no monte Walker, de 4.209 m.

DEPARTAMENTOS

Departamento francés de Aquitania, situado en Occitania (9.242 km2; 327.334 h [1999]). A capital é Mont de Marsan (29.489 h [1999]).

REXIÓNS

Rexión da costa atlántica de Aquitania, Occitania, que se estende desde o esteiro do Garonne ao N ata o río Ador no S. Forma unha ampla chaira duns 14.000 km2, atravesada no NO por vales encaixados, escavados polo río Leyre e polos tributarios do Ador. A drenaxe vese dificultada pola pendente débil e a existencia dunha capa impermeable e pouco profunda, que contribúe a converter a rexión nunha ampla área pantanosa, apta só para o pasto de ovellas. A desecación e posterior plantación de piñeiros durante o s XIX cambiou o aspecto e a economía da rexión, orientada na explotación forestal e cara ás industrias transformadoras da madeira. Ten explotacións de lignito en Arjuzanx e extraccións petrolíferas en Parentis-en-Born. Tamén posúe estacións termais.

1. 1. Relativo ou pertencente á cidade ou comarca portuguesa de Miranda do Douro, aos seus habitantes ou á súa lingua.

   2. Natural ou habitante da cidade ou comarca portuguesa de Miranda do Douro.

   3. Lingua do phylum indoeuropeo que se fala no nordés de Portugal, nunha extensión de preto de 500 km 2 . De orixe asturleonesa, recibiu a influencia do portugués, sobre todo a partir do s XVI. Na cidade de Miranda do Douro e arredores conservouse como lingua oral xa que foi substituído polo portugués. José Leite de Vasconcelos describiuno e escribiuno por primeira vez a finais do s XIX. O proceso de normativización do mirandés iniciouse en 1995 coa publicación dunha Proposta de Convenção Ortográfica Mirandesa e consolidouse en 1999 coa edición da Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa. Foi recoñecido como lingua oficial pola Lei 7/99, de 29 de xaneiro. Estímase que o falan unhas 7.000 persoas na zona de orixe e que o coñecen uns 5.000 emigrantes.

2. Aplícase a unha raza de vacas cos cornos revirados cara a atrás propia de Miranda do Douro.