abadía

Mosteiro rexentado por un abade ou abadesa, independente da xurisdición ordinaria do bispo correspondente. Conxunto de edificacións nas que conviven un grupo de relixiosos ou relixiosas sometidos á disciplina dunha regra relixiosa e baixo a autoridade dun abade ou abadesa. Así mesmo, forman parte da abadía o conxunto dos bens, territorio, rendas, xurisdición e outros dereitos pertencentes a un mosteiro que goza de exención episcopal por dereito propio, ou que está baixo a potestade dun abade ou abadesa.

Edificio ou conxunto de edificios dun mosteiro ou dunha colexiata.

Xuridicamente, as abadías configúranse como unha entidade independente da potestade episcopal, polo que os seus bens materiais (terras, rendas, dereitos señoriais e calquera outra posesión) están exentos do sometemento á xurisdición do bispo da diócese onde se asenta o edificio monástico. A comunidade monacal debe superar o número de doce membros, cantidade empregada na configuración das expedicións que tiñan por obxectivo a fundación dun novo mosteiro. Durante a Idade Media, momento en que se fundaron a maioría das abadías, seguíronse tres procesos de fundación monástica diferentes. O primeiro, que se coñece como modelo visigótico, é o que seguiron aqueles mosteiros que se asentaron en lugares de oración elixidos por grupos de xentes que, en moitos casos, chegaran das terras que pasaran a dominio islámico. Este modelo de fundación, polo xeral, contaba cun aberto apoio da monarquía. Nacen así algúns dos que chegarán a ser sobranceiros mosteiros en épocas posteriores: Samos, Mondoñedo, San Martiño Pinario, Montesacro, Poio, San Pedro de Rochas ou Santo Estevo de Ribas de Sil. O segundo modelo é o que xorde da iniciativa particular de familias poderosas que buscan, coa fundación de casas relixiosas nos seus dominios, un lugar de retiro e soidade onde pasar os últimos días da súa vida e un xeito de manter e asegurar o seu patrimonio familiar. Ao abeiro desta modalidade fúndanse os mosteiros de Sobrado, Celanova ou Lourenzá, que adoptaron a disciplina da Regra de san Bieito ou do Císter. O terceiro proceso, plenomedieval, é o desenvolto coa reforma do Císter. A refundación do mosteiro de Sobrado polos doce monxes procedentes da abadía francesa de Claraval, primeira fundación do Císter na Península Ibérica, é o exemplo paradigmático. Situadas, polo xeral, illadas da poboación, estas comunidades precisan e reciben nos primeiros tempos da súa existencia xenerosas dotacións -terras, construcións, gando, roupas ou aparellos domésticos- que, procedentes do rei ou de particulares, lles permitía asegurar a supervivencia e manutención cotiá. Xunto con estas dotacións recibían, así mesmo, elementos relacionados coa finalidade espiritual: ricos instrumentos de culto, cálices, cruces, libros relixiosos e litúrxicos e vestimentas sacerdotais. Por mor deste feito, a supervivencia destas abadías quedaba supeditada, dende o mesmo momento da súa fundación, á xenerosidade. Nos momentos de máximo esplendor dos mosteiros a orde bieita e a reforma cistercense acapararon, nuns casos por nova fundación e noutros por adopción da norma por algunha das abadías existentes, a maior parte das fundacións monásticas galegas. As primeiras abadías, antes da introdución da Regra de san Bieito, rexíanse polos preceptos de san Frutuoso; sen embargo, a partir do s X espallouse por Galicia a Regra de san Bieito, que servira de norma fundadora en numerosas abadías europeas dende o s VIII. No s XII e XIII, baixo o patrocinio da abadía francesa de Cluny, a expansión do monacato por Galicia chegou ao seu máximo apoxeo; sen embargo, coas súas prerrogativas limitadas polos diversos concilios nos que se promovía a introdución da Regra de san Bieito nos mosteiros galegos, acentuando sobre todo aqueles aspectos que fan referencia á dependencia das abadías con respecto aos bispos diocesanos. A maior parte das fundacións dependentes directamente de Cluny non prosperaron, agás a de San Martiño de Xubia -fundación consolidada no s X que perdurou ata o s XVI- malia que os mosteiros medraban con forza e consolidaba unha rede monástica que comezaba nas abadías matrices, continuaba nas casas dependentes e se estendía polo territorio asumindo multitude de priorados e granxas sometidos á autoridade dos abades. Esta rede monástica acadou o seu cumio coa chegada da reforma pulada dende as abadías francesas de Citeaux e Claraval, que ofrecía unha face reformista alicerzada nuns principios de volta aos primixenios ideais monásticos. Así mesmo, a reforma outorgaba a independencia a moitas das casas relixiosas que estaban supeditadas aos poderes laicos -propoñía a dependencia directa da Santa Sé-, coa finalidade de evitar inxerencias señoriais de monarcas, bispos ou calquera outro tipo de patróns. Por motivos xurisdicionais ou disciplinares xurdiron abondosos enfrontamentos entre os mosteiros e os bispos: consérvanse os documentos que testemuñan o conflito entre os monxes do mosteiro de Samos e o Bispo de Lugo, o do mosteiro de Celanova co Bispo de Ourense ou o dos monxes de Monfero e o Arcebispo de Santiago de Compostela, se cadra o de máis gravidade. Sobrado, Oseira, Aciveiro, Melón, Meira, Toxosoutos ou Xunqueira de Espadañedo son exemplos da magnitude que rodeou o proceso de espallamento do Císter en terras galegas, atracción que afectou tamén aos mosteiros bieitos de Armenteira, Monfero, San Clodio ou Moreira que acolleron a reforma cistercense. Case todos os mosteiros do Císter dependían da abadía de Claraval, agás o de Penamaior de Lugo, filial de Carracedo e vencellado á abadía de Citeaux. Este sistema fundacional foi o que estableceu a distinción entre mosteiros matrices e mosteiros filiais. Para unha nova fundación seleccionábase unha colonia de doce monxes que saían das comunidades matrices ás que se acabou por designar como abadías. A reforma monacal do s XV, completada no XVI, distinguiuse pola supresión dos pequenos cenobios e a perda de autonomía e libre dispoñibilidade de bens, polo que os beneficios pasaban, en parte, aos mosteiros unificadores (Congregación de Valladolid para os bieitos e Congregación Cisterciense de Castela para o Císter). Esta reforma procuraba, así mesmo, evitar a proliferación de abades comendatarios, que vivían en Roma e mantiñan un representante nas abadías. A creación de ambas as dúas Congregacións supuxo a fin da presenza de abadías, no seu sentido xurídico pleno, no territorio galego, pois a partir desa reforma os abades só rexentaron as Congregacións de Castela. Hoxe en día, tan só o mosteiro de Samos cumpre coas esixencias e requisitos para se poder considerar abadía, trátase dunha casa matriz da que dependen os mosteiros de San Clodio e de San Vicente do Pino e está gobernado por un abade con xurisdición similar á episcopal, polo que se adoita empregar esta denominación para facer referencia ao conxunto monástico de Samos. Esta medida favoreceu o retorno definitivo a algunhas abadías que se iniciara unhas décadas máis atrás. En canto á designación de abadía é un feito probado que na Regra bieita non se empregaba este termo, mantendo mosteiro para referirse ás dependencias onde viven os monxes. A magnitude da orde cluniacense, sen embargo, motivou que nos ss XII e XIII se establecese unha diferenciación entre casas empregando o termo abadía para designar as entidades de máis importancia dentro da congregación. O feito do uso indistinto dos termos abadía e mosteiro, mesmo cun emprego preferente do segundo como demostran as propias fontes documentais, que prefiren abertamente a designación de mosteiro para se referir a calquera edificación monástica significativa da nosa terra -mesmo logo da chegada a Galicia dos movementos bieitos e cistercenses- non debe levar á conclusión da inexistencia de abadías en Galicia. A explicación deste feito é sinxela e ten relación co sistema fundacional practicado polas ordes monásticas que se ven de comentar: a entrada dos mosteiros galegos na dependencia das entidades monásticas que tiñan as súas casas principais fóra de Galicia, motivou que a designación de abadía acabase por se empregar só para referirse aos mosteiros matrices ou de maior importancia, mentres que o resto das entidades monásticas se designaban co termo mosteiro. En sentido estricto, os mosteiros galegos máis importantes cumprían os requisitos para seren clasificados como abadías segundo a denominación xurídica establecida no Dereito Canónico: dispoñían dun territorio fundacional libre de calquera señorío, estaban exentos da xurisdición episcopal diocesana, gobernábaos un abade e posuían clero propio, con igrexas e fieis dentro dos seus dominios, separados da diócese onde se fundaran; en moitos casos engádese ao anterior a magnitude das propiedades, o seu poder e xurisdición, o contar con privilexios de exención e acoutamento, emanados da potestade real que amparaba a moitos mosteiros galegos. Dentro desta categorización entrarían os mosteiros bieitos de San Paio de Antealtares, San Martiño Pinario, Samos, Lourenzá, O Pino, Celanova, Ribas de Sil, Poio e Lérez, xunto cos cistercenses de Sobrado, Monfero, Meira, Oseira, Melón, Montederramo, San Clodio, Oia e Aciveiro.

Colexiata ou coenxía regular da Orde de santo Agostiño rexida por un abade.

Territorio eclesiástico rexido por un abade que depende de xeito directo da Sé Apostólica.

Abadía entregada pola autoridade civil, principalmente entre os ss VIII e X, a un crego ou laico que dispoñía das súas rendas.